چرا در نماز قنوت میخوانیم و روش آن چیست؟
قنوت دعا به درگاه خدا در درون نماز است: در رکعت دوم، پس از قرائت و پیش از رکوع، دستها را بالا میبرند و ذکر یا دعایی میخوانند. قنوت در همهٔ نمازهای واجب و مستحب، مستحب است، نه واجب — اگر ترک شود نماز صحیح است — اما امامان اهلبیت (ع) بر آن بسیار تأکید کردهاند، زیرا دعا روح عبادت است و دست گشودن به درگاه خدا روشنترین جلوهٔ بندگی است.
معنای قنوت
«قنوت» در عربی به معنای فرمانبرداری همراه با فروتنی و ایستادن خاضعانه در برابر خداست. قرآن همراه با سخن از نماز فرمان میدهد: «و برای خدا فرمانبردار (قانتین) بایستید» (سورهٔ بقره ۲:۲۳۸)، و به حضرت مریم (س) نیز همین فرمان داده شد: يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ «ای مریم! برای پروردگارت قنوت کن» (سورهٔ آل عمران ۳:۴۳). در اصطلاح نماز، مقصود از قنوت همان دعایی است که در رکعت دوم با دستان برافراشته خوانده میشود.
چرا قنوت؟
خداوند خود به دعا فرمان داده و ادب آن را نیز آموخته است:
اُدْعُوْا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَّخُفْیَةً
پروردگارتان را با تضرع و در نهان بخوانید. (سورهٔ اعراف ۷:۵۵)
بالا بردن دستان خالی به سوی آسمان اقرار به این است که بنده نیازمند است و امیدش تنها به پروردگار بینیاز است. قرآن همچنین میفرماید:
وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا
و از همه بریده، یکسره به او روی آور. (سورهٔ مزمل ۷۳:۸)
در برخی روایات، در تفسیر این آیه از بالا بردن دستها برای دعا در نماز سخن رفته است. اهمیت قنوت چندان است که از امام علی بن موسی الرضا (ع) نقل شده که در بیان احکام دین، آن را در نمازها «سنت واجبه» خوانده است — یعنی سنتی که بر آن سخت تأکید شده، هرچند از نظر فقهی همچنان مستحب است.
قنوت در کجا خوانده میشود؟
طبق فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی (توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۳):
در هر نماز واجب و مستحب، در رکعت دوم، پس از قرائت و پیش از رکوع.
در نماز وتر (یک رکعت) پیش از رکوع؛ در نماز شفع قنوت رجاءً (به امید ثواب) خوانده شود.
در نماز جمعه در هر رکعت یک قنوت؛ در نماز آیات پنج قنوت؛ و در نماز عید فطر و قربان چند قنوت.
روش قنوت
هر دو دست را مقابل صورت بالا ببرید، کف دستها رو به آسمان و کنار هم، انگشتان جز شستها به هم چسبیده، و نگاه به کف دستها باشد — این مستحب است. به نظر آیتالله سیستانی، بنا بر احتیاط واجب قنوت بدون بالا بردن دستها صحیح نیست، مگر از روی ناچاری (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۴).
دعای خاصی برای قنوت معین نشده است. هر ذکری کافی است، حتی یک بار «سبحان الله»، و بهتر است «کلمات فرج» را بخوانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۵). دعاهای قرآنی — مانند دعای خیر دنیا و آخرت (سورهٔ بقره ۲:۲۰۱) — یا دعاهایی که امامان (ع) در قنوت خود میخواندند نیز خوانده میشود.
بلند خواندن قنوت مستحب است؛ اما برای مأموم در نماز جماعت، اگر امام صدایش را بشنود، بلند خواندن قنوت مستحب نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۶).
دعا به زبان خود: به نظر آیتالله سیستانی، دعا به فارسی یا هر زبان دیگری در قنوت ممنوع نیست، اما قنوت با آن ادا نمیشود (استفتاء از دفتر آیتالله سیستانی). بنابراین نخست ذکر یا دعایی عربی بخوانید و سپس اگر خواستید حاجت خود را به زبان خودتان بخواهید. فتوای مراجع در این مسئله متفاوت است — به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
اگر قنوت فراموش شود
طبق فتوای آیتالله سیستانی: قنوتی که عمداً ترک شود، قضا ندارد. اگر فراموش کردید و پیش از آنکه به اندازهٔ رکوع خم شوید یادتان آمد، مستحب است راست بایستید و آن را بخوانید؛ اگر در رکوع یادتان آمد، مستحب است پس از رکوع آن را قضا کنید؛ و اگر در سجده یادتان آمد، مستحب است پس از سلام آن را قضا کنید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۷). با ترک قنوت نه نماز باطل میشود و نه سجدهٔ سهو واجب میشود.
منابع: قرآن مجید؛ وسائل الشیعه، ابواب قنوت؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل (قنوت)، و پاسخ دفتر ایشان به استفتایی دربارهٔ دعای غیرعربی در قنوت.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ