چرا شیعیان بر خاک و تربت کربلا (مُهر) سجده میکنند؟
شیعیان بر اساس تعالیم اهلبیت (ع) تنها بر زمین سجده میکنند، یا بر چیزهایی که از زمین میروید و نه خوردنی است و نه پوشیدنی — مانند خاک، سنگ، چوب و برگ. پیامبر خدا (ص) و صحابه نیز بر خاک مسجد، سنگریزهها و حصیر برگ خرما سجده میکردند. امروزه کف خانهها و مسجدها فرش است، از این رو شیعیان قطعهای از خاک پاک (مُهر) همراه دارند. خاک کربلا از آن رو برتری دارد که امام حسین (ع) در آنجا در راه دین جان داد؛ اما واجب نیست، و سجده بر آن است، نه برای آن — سجده تنها برای خداست.
سجده برای خدا، بر زمین
«سجده برای کسی» و «سجده بر چیزی» دو امر جداگانه است. هر مسلمانی برای خدا سجده میکند و پیشانیاش را بر چیزی میگذارد — در مسجدالحرام بر کف سنگی، در خانه بر مُهر. آنچه زیر پیشانی است معبود نیست، تنها جای سجده است. بتپرست بتش را پیش روی خود میگذارد و برای آن سجده میکند، نه اینکه آن را زیر پیشانیاش بگذارد. قرآن میفرماید:
وَلِلّهِ يَسْجُدُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ
هر که در آسمانها و زمین است، تنها برای خدا سجده میکند. (سورهٔ رعد ۱۳:۱۵)
سیرهٔ پیامبر خدا (ص) و صحابه
این حدیث پیامبر خدا (ص) هم در کتابهای شیعه آمده و هم در کتابهای اهل سنت (در صحیح بخاری از جابر بن عبدالله انصاری):
جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا
زمین برای من سجدهگاه و پاککننده قرار داده شده است.
مسجد آن حضرت نه فرش داشت و نه زیرانداز؛ کف آن از خاک و سنگریزه بود. در کتابهای معتبر اهل سنت عمل ایشان چنین گزارش شده است:
كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي عَلَى الْخُمْرَةِ
پیامبر (ص) بر حصیر کوچکی از برگ خرما (خُمره) نماز میگزارد. (صحیح بخاری، از میمونه)
رَأَيْتُهُ يُصَلِّي عَلَى حَصِيرٍ يَسْجُدُ عَلَيْهِ
او را دیدم که بر حصیری نماز میگزارد و بر همان سجده میکرد. (صحیح مسلم، از ابوسعید خدری، هنگامی که نزد رسول خدا (ص) رفت)
صحابه نیز چنین میکردند. جابر بن عبدالله انصاری نقل میکند که در گرمای شدید سنگریزهها را در دست میگرفت تا خنک شوند و بتواند بر آنها سجده کند:
كُنْتُ أُصَلِّي الظُّهْرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَآخُذُ قَبْضَةً مِنَ الْحَصَى لِتَبْرُدَ فِي كَفِّي، أَضَعُهَا لِجَبْهَتِي أَسْجُدُ عَلَيْهَا لِشِدَّةِ الْحَرِّ
با رسول خدا (ص) نماز ظهر میخواندم؛ مشتی سنگریزه برمیداشتم تا در کف دستم خنک شود، سپس به سبب شدت گرما آن را زیر پیشانیام میگذاشتم و بر آن سجده میکردم. (سنن ابی داوود؛ روایتی به همین مضمون در سنن نسائی نیز آمده است)
اگر سجده بر پارچه بهطور عادی جایز بود، نیازی به خنک کردن سنگریزهها نبود. روایت انس بن مالک نشان میدهد که سجده بر پارچه تنها از روی ناچاری بوده است:
كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ، فَيَضَعُ أَحَدُنَا طَرَفَ الثَّوْبِ مِنْ شِدَّةِ الْحَرِّ فِي مَكَانِ السُّجُودِ
با پیامبر (ص) نماز میخواندیم و یکی از ما به سبب شدت گرما گوشهٔ جامهاش را در جای سجده میگذاشت. (صحیح بخاری)
حکم فقه شیعه نیز همین است: سجده در اصل بر زمین است و بر پارچه تنها در حال ناچاری.
تعالیم اهلبیت (ع)
هشام بن حکم از امام جعفر صادق (ع) پرسید که بر چه چیزهایی سجده جایز است. امام (ع) فرمود:
السُّجُودُ لَا يَجُوزُ إِلَّا عَلَى الْأَرْضِ أَوْ عَلَى مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ إِلَّا مَا أُكِلَ أَوْ لُبِسَ
سجده جایز نیست مگر بر زمین یا بر آنچه زمین میرویاند، جز آنچه خورده یا پوشیده میشود.
هشام علت را پرسید و امام (ع) توضیح داد که سجده فروتنی در برابر خداست؛ دنیاپرستان بندهٔ خوردنیها و پوشیدنیها هستند، پس شایسته نیست که سجدهکننده پیشانیاش را بر چیزی بگذارد که دنیاپرستان آن را میپرستند؛ و سجده بر زمین برتر است، زیرا بیشترین فروتنی در آن است. (علل الشرائع؛ وسائل الشیعه) از امام صادق (ع) این سخن نیز نقل شده است:
السُّجُودُ عَلَى الْأَرْضِ فَرِيضَةٌ، وَعَلَى الْخُمْرَةِ سُنَّةٌ
سجده بر زمین فریضه است و سجده بر حصیر سنت.
پیامبر خدا (ص) در حدیث ثقلین امت را به چنگ زدن به قرآن و اهلبیتش (ع) سفارش کرد؛ از این رو شیعیان شیوهٔ نماز را از آنان میگیرند.
بر چه چیزهایی سجده صحیح است
طبق فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی:
صحیح: خاک، سنگ (از جمله سنگ مرمر)، ریگ، آجر پخته، آهک، چوب، برگ درختان، گیاه، حصیر برگ خرما، و کاغذی که از چیزی ساخته شده باشد که سجده بر آن جایز است (مانند چوب یا گیاه) — و نیز کاغذی که از پنبه یا کتان ساخته شده باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۰۶۲، ۱۰۶۷ و ۱۰۶۸).
صحیح نیست: خوردنیها (مانند گندم، جو و میوه)، پوشیدنیها (مانند پنبه، پشم، پارچه و فرش)، و چیزهایی که جزو زمین به شمار نمیآیند، مانند طلا و نقره (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۰۶۲)؛ پلاستیک نیز در همین دسته است.
برتر از همه: تربت امام حسین (ع)، سپس خاک، سپس سنگ، سپس گیاه (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۰۶۹).
جای گذاشتن پیشانی باید پاک باشد و میان پیشانی و مُهر هیچ مانعی نباشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۰۴۶ و ۱۰۵۱).
اگر چیزی که سجده بر آن جایز است در دسترس نباشد، یا به سبب گرما یا سرمای شدید سجده بر آن ممکن نباشد، بر قیر سجده کنید و اگر آن هم نبود، بر لباس خود. در حال تقیه سجده بر فرش و مانند آن جایز است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۰۵۸ و ۱۰۷۰).
به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید. مسائل بیشتر دربارهٔ جای سجده: نماز › روش خواندن نماز › «مسائل مهم نماز — پرسش و پاسخ»
چرا مُهر همراه دارند؟
امروزه کف مسجدها و خانهها معمولاً با فرش یا زیرانداز پوشیده است که سجده بر آنها صحیح نیست. همراه داشتن قطعهای از خاک پاک اطمینان میدهد که سجده بر چیزی جایز و پاک انجام میشود؛ خاک نرم لباس را خاکی میکند، از این رو آن را گل میکنند و به شکل مُهر درمیآورند. این چیز تازهای نیست — اصل همین است که پیشانی بر زمین باشد، چنان که در زمان پیامبر خدا (ص) بود. سجده بر سنگ، چوب یا کاغذی که سجده بر آن جایز است نیز صحیح است؛ مُهر فقط برای آسانی کار است، نه شرط سجده.
فضیلت خاک کربلا
خاک کربلا نیز مانند بقیهٔ زمین خاک است و سجده بر آن در هر حال صحیح است؛ فضیلت ویژهٔ آن به سبب فداکاری امام حسین (ع) است که در آنجا در پاسداری از دین جدش، پیامبر خدا (ص)، جان داد.
در کتابهای شیعه و اهل سنت هر دو روایت شده که جبرئیل (ع) خاک کربلا را نزد پیامبر خدا (ص) آورد و از شهادت امام حسین (ع) خبر داد و آن حضرت گریست (برای نمونه مسند احمد بن حنبل؛ کامل الزیارات).
روایت شده که امام جعفر صادق (ع) تربت امام حسین (ع) را در کیسهای نگه میداشت؛ هنگام نماز آن را بر سجادهٔ خود میگذاشت و بر آن سجده میکرد، و فرمود:
السُّجُودُ عَلَى تُرْبَةِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَخْرِقُ الحُجُبَ السَّبْعَ
سجده بر تربت اباعبدالله (امام حسین علیهالسلام) حجابهای هفتگانه را میدرد. (مصباح المتهجد؛ وسائل الشیعه)
یعنی چنین نمازی به درگاه قبول بالا میرود. اما این جایگزین شرایط نماز نیست: نمازی که با همهٔ شرایطش صحیح باشد، با سجده بر تربت ثوابش افزون میشود؛ و نمازی که شرطی از آن کم باشد، با تربت صحیح نمیشود. در روایات این خاک «شفا» نیز نامیده شده و از همین رو آن را «خاک شفا» میگویند؛ احکام خوردن اندکی از آن به قصد شفا جداگانه و محدود است — به توضیح المسائل مرجع خود مراجعه کنید. دربارهٔ تسبیح ساختهشده از تربت کربلا: نماز › روش خواندن نماز › «تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر»
آیا این پرستش خاک است؟
هرگز چنین نیست. در فقه شیعه سجده برای غیر خدا حرام است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۰۷۶). شیعیان نیز در سجده با گفتن «سبحان ربی الاعلی و بحمده» تنها خدا را تسبیح میگویند. تربت جای سجده در زیر پیشانی است، همانگونه که کعبه قبلهٔ نماز است اما معبود نیست. احترام خاک کربلا به خاطر امام حسین (ع) است و احترام امام حسین (ع) به خاطر جدش، پیامبر خدا (ص).
منابع: قرآن مجید؛ صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی داوود، سنن نسائی، مسند احمد؛ علل الشرائع، مصباح المتهجد، کامل الزیارات، وسائل الشیعه (ابواب ما یسجد علیه)؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل (سجده، و چیزهایی که سجده بر آنها صحیح است).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ