اگر در نماز رکعتی را فراموش کنیم یا در تعداد رکعتها شک کنیم، چه باید کرد؟
چنین نیست که نماز در هر صورت بیدرنگ باطل شود. نخست درنگ کنید و بیندیشید؛ اگر به یک طرف یقین یا گمان قوی پیدا کردید، به همان عمل کنید. اگر شک باقی ماند، حکم بسته به نوع نماز است: در نماز دو رکعتی (مانند نماز صبح یا نماز مسافر) و در نماز مغرب، هر شکی در تعداد رکعتها نماز را باطل میکند؛ اما برخی از شکهای نماز چهار رکعتی با نماز احتیاط جبران میشود — مثلاً در شک «سه یا چهار؟» بنا را بر چهار بگذارید و نماز را تمام کنید، سپس یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بخوانید. و اگر از روی فراموشی پیش از کامل شدن رکعتها سلام دادید، چنانچه پیش از انجام کاری که نماز را باطل میکند یادتان آمد، رکعت باقیمانده را به جا آورید.
شک در تعداد رکعتها
نماز دو رکعتی و مغرب: هر شکی در تعداد رکعتها — مثلاً در نماز مغرب «رکعت دوم است یا سوم؟» یا «سوم است یا چهارم؟» — اگر پس از اندیشیدن نیز برطرف نشود، نماز را باطل میکند؛ نماز را دوباره بخوانید.
شک «سه یا چهار؟» در نماز چهار رکعتی (ظهر، عصر، عشا): در هر جای نماز که پیش آید، بنا را بر چهار بگذارید، نماز را تمام کنید و پس از سلام یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بخوانید.
دیگر شکهای صحیح نماز چهار رکعتی (پس از رسیدن به سجدهٔ دوم): «دو یا سه؟»، «دو یا چهار؟»، «دو، سه یا چهار؟» و «چهار یا پنج؟» — هر کدام راهحل جداگانهای دارد که در صفحهٔ مسائل ضروری نماز آمده است.
در نماز چهار رکعتی، شک «یک یا بیشتر؟» در هر حال نماز را باطل میکند، و شک «دو یا بیشتر؟» نیز اگر پیش از رسیدن به سجدهٔ دوم پیش آید. به نظر آیتالله سیستانی مرز آن رسیدن به سجدهٔ دوم است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۱۵۱ و ۱۱۸۵)؛ مقلدان دیگر مراجع این مرز را در توضیح المسائل مرجع تقلید خود ببینند.
اگر رکعتی را فراموش کرده و سلام داده باشید
مثلاً در نماز چهار رکعتی پس از سه رکعت سلام دادید و سپس یادتان آمد. طبق فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی:
اگر هنوز کاری نکردهاید که انجام عمدی یا سهوی آن نماز را باطل میکند — مانند پشت به قبله کردن — بیدرنگ برخیزید، رکعت باقیمانده را به جا آورید و نماز را تمام کنید.
به سبب این سلام زائد (بیجا)، بنا بر احتیاط واجب پس از نماز سجدهٔ سهو به جا آورده شود.
اگر چنین کاری را انجام دادهاید، نماز را دوباره بخوانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۲۲۲ و ۱۲۵۵).
اگر رکعتی اضافه خواندید
اگر پیش از رکوعِ رکعت اضافی یادتان آمد (مثلاً برای رکعت پنجم برخاسته بودید)، بنشینید، تشهد و سلام را بخوانید و نماز را تمام کنید؛ جزئیات سجدهٔ سهو در صفحهای جداگانه آمده است.
اگر رکوعِ رکعت اضافی را به جا آوردهاید، یک رکن افزوده شده و نماز باطل است؛ دوباره بخوانید.
چند قاعدهٔ ضروری
کسی که بسیار شک میکند (کثیرالشک) نباید به شک خود اعتنا کند و نمازش را صحیح بداند.
به شک در جزئی پس از گذشتن محل آن — مثلاً شک در رکوع پس از رسیدن به سجده — اعتنا نمیشود.
به شک در صحیح بودن نماز پس از سلام، معمولاً اعتنا نمیشود.
نماز احتیاط بلافاصله پس از سلام، بیآنکه کاری که نماز را باطل میکند انجام شود، تنها با سورهٔ حمد و آهسته خوانده میشود.
فهرست کامل شکها و روش نماز احتیاط: نماز › روش خواندن نماز › «مسائل مهم نماز — پرسش و پاسخ»
سجدهٔ سهو کی و چگونه: نماز › روش خواندن نماز › «سجدهٔ سهو — شرح کامل»
منابع: توضیح المسائل مراجع (ابواب شکیات و خلل)؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۱۵۱، ۱۱۸۵، ۱۲۲۲ و ۱۲۵۵. برای جزئیات به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ