چرا شیعیان نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشا را با هم میخوانند؟
شیعیان هر پنج نماز را میخوانند — هیچ نمازی را کم نمیکنند؛ تفاوت تنها در وقت است. بنا بر آموزهٔ اهلبیت (ع)، وقت ظهر و عصر مشترک است (از زوال تا غروب آفتاب) و وقت مغرب و عشا نیز (از مغرب تا نیمهشب)؛ از این رو خواندن هر یک از این دو جفت نماز پشت سر هم، حتی بدون هیچ عذری، جایز است. رسول خدا (ص) در مدینه، نه در سفر و نه در حال ترس یا باران، چنین کرد — و این در معتبرترین کتابهای اهل سنت نیز آمده است. جدا خواندن هم کاملاً صحیح است، و خواندن هر نماز در وقت فضیلتش بهتر است.
اوقات نماز در قرآن
خداوند متعال در آیهٔ ۷۸ سورهٔ بنیاسرائیل (اسراء) میفرماید:
أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَي غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْءَانَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً
نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب برپا دار، و نیز قرآن فجر را؛ همانا (فرشتگان) در قرآن فجر حاضر میشوند. (سورهٔ بنیاسرائیل، آیهٔ ۷۸)
یعنی خداوند فرمان برپا داشتن نماز را از لِدُلُوكِ الشَّمْسِ (زوال خورشید) تا تاریکی شب (غسق اللیل) داده، و پس از آن از «قرآن الفجر» یعنی نماز صبح یاد کرده است. بدینسان در این آیه سه وقت برای نماز آمده است: دلوک شمس (زوال خورشید، که وقت ظهر و عصر با آن آغاز میشود)، غسق اللیل (تاریکی شب، که وقت مغرب و عشا با آن پایان مییابد) و قرآن الفجر (نماز صبح).
زراره از امام محمد باقر (ع) پرسید: آیا خداوند در کتابش نام نمازها را برده است؟ امام (ع) همین آیه را خواند و فرمود: «دلوک شمس» یعنی زوال؛ خداوند از زوال تا غسق اللیل چهار نماز قرار داده است — ظهر، عصر، مغرب و عشا — و غسق اللیل یعنی نیمهشب؛ و «قرآن الفجر» نماز پنجم است. (الکافی، ج ۳؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱)
روایات اهلبیت (ع)
امام جعفر صادق (ع) فرمود: هنگامی که خورشید زوال کند، وقت ظهر و عصر هر دو داخل میشود، جز اینکه این پیش از آن است (یعنی نماز ظهر پیشتر خوانده میشود)؛ سپس تا غروب خورشید در وقت هر دو هستی. (من لا یحضره الفقیه، ج ۱؛ تهذیب الاحکام، ج ۲)
در روایات آمده است که رسول خدا (ص) بیهیچ عذری ظهر و عصر را، و مغرب و عشا را، با یک اذان و دو اقامه با هم خواند. (وسائل الشیعه، ابواب المواقیت، باب جمع میان دو نماز بدون عذر)
در کتابهای اهل سنت
در صحیح مسلم روایتی از عبدالله بن عباس آمده است:
صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا، فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا سَفَرٍ
رسول خدا (ص) ظهر و عصر را با هم، و مغرب و عشا را با هم خواند، در حالی که نه ترسی در کار بود و نه سفری.
در روایت دیگری از صحیح مسلم آمده است که این در مدینه بود، «بی آنکه ترسی یا بارانی باشد»؛ و از ابن عباس علت آن را پرسیدند:
قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ إِلَى ذَلِكَ قَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ
از ابن عباس پرسیده شد: مقصود او (ص) از این کار چه بود؟ گفت: خواست امتش را به سختی نیندازد.
در صحیح بخاری، ابن عباس میگوید پیامبر (ص) در مدینه هفت رکعت را با هم (مغرب و عشا) و هشت رکعت را با هم (ظهر و عصر) خواند.
در صحیح مسلم، عبدالله بن شقیق نقل میکند که روزی ابن عباس نماز مغرب را به تأخیر انداخت و گفت که رسول خدا (ص) را دیده است که دو نماز را با هم میخواند؛ و چون عبدالله از ابوهریره پرسید، او سخن ابن عباس را تأیید کرد.
این روایات نشان میدهد که با هم خواندن دو نماز از خود رسول خدا (ص) ثابت است، و به گفتهٔ ابن عباس آن حضرت چنین کرد تا امتش به سختی نیفتد.
احکام عملی
ترتیب واجب است: عصر پس از ظهر، و عشا پس از مغرب خوانده شود. بنا بر فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، خواندن عمدی عصر پیش از ظهر، یا عشا پیش از مغرب، نماز را باطل میکند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۷۴۲).
حد وقت: به نظر آیتالله سیستانی، وقت ظهر و عصر از زوال تا غروب آفتاب است، و وقت مغرب و عشا در حالت عادی تا نیمهشب — یعنی میانهٔ غروب آفتاب و صبح صادق (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۷۱۷، ۷۲۳ و ۷۲۶). به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
اذان: هنگام جمع، برای نماز اول اذان و اقامه، و برای نماز دوم تنها اقامه کافی است — چنانکه در روایت «یک اذان و دو اقامه» آمده است.
فضیلت: خواندن نماز در اول وقت برتر است، و خواندن هر نماز در وقت فضیلتش بهتر است؛ میتوانید جدا بخوانید یا با هم — هر دو صحیح است.
تفصیل وقت ظهر و عصر: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «وقت نماز ظهر و عصر از کی تا کی است؟»
رکعات نمازهای پنجگانه: نماز › رکعتهای نماز › «رکعتهای نمازهای روزانه»
منابع: قرآن مجید (بنیاسرائیل ۱۷:۷۸)؛ الکافی، ج ۳؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱؛ تهذیب الاحکام، ج ۲؛ وسائل الشیعه، ابواب المواقیت؛ صحیح مسلم، کتاب صلاة المسافرین (باب الجمع بین الصلاتین فی الحضر)؛ صحیح بخاری، کتاب مواقیت الصلاة؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل (اوقات نماز).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ