غسل چند نوع است و چگونه انجام میشود؟
غسل یعنی شستن همهٔ بدن به قصد قربت به خدا. برخی از غسلها واجب است (به نظر آیتالله سیستانی هفت غسل) و بسیاری مستحب. هر غسل به یکی از دو روش انجام میشود: ترتیبی (نخست سر و گردن، سپس باقی بدن) یا ارتماسی (فرو بردن همهٔ بدن در آب). روش همهٔ غسلها یکی است و تنها نیت تغییر میکند.
غسلهای واجب
به نظر آیتالله العظمی سید علی سیستانی غسلهای واجب هفت است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، فصل «غسلهای واجب»):
غسل جنابت — پس از خروج منی یا آمیزش.
غسل حیض — پس از قطع شدن خون ماهانه.
غسل نفاس — پس از قطع شدن خونی که پس از زایمان میآید.
غسل استحاضه — در برخی از صورتهای استحاضه.
غسل مسّ میت — پس از دست زدن به بدن انسان مردهای که سرد شده و هنوز غسلش ندادهاند.
غسل میت — که به میت مسلمان داده میشود.
غسلی که به سبب نذر، قسم یا مانند آن واجب شود.
غسلهای مستحب
غسلهای مستحب فراواناند، مانند: غسل جمعه (که بسیار سفارش شده است)، غسل عید فطر و عید قربان، غسل برخی از شبهای ماه رمضان، بهویژه شبهای قدر، غسل احرام، و غسل زیارت و توبه. غسلهای مستحبی که دلیل معتبری ندارند، «رجاءً» (به امید ثواب) انجام میشوند.
روش غسل ترتیبی
نیت: در دل قصد کنید که کدام غسل را برای نزدیکی به خدا انجام میدهید؛ به زبان آوردن آن لازم نیست.
سر و گردن: تمام سر (همراه با موها) و گردن را بشویید، بهگونهای که آب به پوست برسد.
باقی بدن: سپس تمام باقی بدن را بشویید.
به فتوای آیتالله سیستانی، شستن نخست سر و گردن و سپس بدن احتیاط واجب است؛ و در بدن بهتر آن است که نخست طرف راست و سپس طرف چپ شسته شود، ولی این لازم نیست — پس از سر و گردن، باقی بدن را میتوان یکباره یا اندکاندک شست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۶۰). در اینجا مراجع اختلاف دارند: برخی از مراجع شستن طرف راست را پیش از طرف چپ لازم (بنابر احتیاط واجب) میدانند؛ از این رو به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
مسائل ضروری
اگر حتی به اندازهٔ سر مویی از بدن خشک بماند، غسل درست نیست؛ از این رو هر چیزی را که مانع رسیدن آب به پوست است (مانند لاک ناخن، رنگ یا چسب) پیش از غسل برطرف کنید. شستن درون گوش و بینی و آنچه باطن بدن شمرده میشود واجب نیست.
به نظر آیتالله سیستانی، در غسل، شستن از بالا به پایین — آنگونه که در وضو هست — شرط نیست، و لازم هم نیست بدن بیدرنگ پس از سر و گردن شسته شود؛ میتوان اندکی درنگ کرد و سپس آن را شست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۷۹).
اگر کسی (از روی فراموشی یا ندانستن مسئله) بدن را پیش از سر بشوید، غسلش کامل نشده است، ولی لازم نیست از نو آغاز کند: اگر پس از شستن سر و گردن، بدن را دوباره بشوید، غسلش صحیح است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۶۱).
برای یقین، هنگام شستن هر بخش، اندکی از بخش مجاور را نیز بشویید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۶۲).
اگر پس از غسل بفهمید که جایی از بدن شسته نشده، تنها همان جا را بشویید؛ و اگر آنجا در سر یا گردن بوده، آن را بشویید و بنابر احتیاط واجب بدن را دوباره بشویید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۶۴).
روش غسل ارتماسی
به نیت غسل، همهٔ بدن را به یکباره در آب (مثلاً حوض، رودخانه یا استخر) فرو ببرید، بهگونهای که آب در یک لحظه به تمام بدن برسد؛ یا بدن را آرامآرام، ولی به صورت یک عمل پیوسته، در آب فرو ببرید. به فتوای آیتالله سیستانی، در فرو رفتن یکباره لازم نیست پیش از شروع غسل تمام بدن بیرون آب باشد؛ اگر مقداری از بدن بیرون آب باشد (هرچند باقی آن در آب باشد) و به نیت غسل کاملاً در آب فرو روید، کافی است. در فرو بردن آرامآرام لازم است هر عضو پیش از آنکه به نیت غسل در آب فرو برده شود، بیرون آب باشد؛ پس عضوی را که از پیش در آب است، نخست بیرون آورید. اگر بعداً معلوم شود که آب به جایی نرسیده است، تمام غسل را دوباره انجام دهید. کسی که در احرام حج یا عمره است، غسل ارتماسی برایش جایز نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۳۶۶ تا ۳۶۸ و ۳۷۰).
غسل و وضو
پس از غسل جنابت به وضو نیازی نیست؛ همهٔ مراجع در این متفقاند. به نظر آیتالله سیستانی، غسلهای واجب دیگر (جز غسل استحاضهٔ متوسطه) و غسلهای مستحبی که استحبابشان ثابت شده است نیز از وضو کفایت میکنند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۳۸۹)؛ به نظر برخی دیگر از مراجع، با هر غسلی جز غسل جنابت باید وضو هم گرفت. به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
شرح غسل جنابت: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «نیت و روش غسل جنابت چیست؟»؛ غسل حیض: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «غسل حیض چگونه انجام میشود؟»
منابع: آیتالله سیستانی، توضیح المسائل (غسلهای واجب؛ غسل ترتیبی، مسائل ۳۶۰–۳۶۵؛ غسل ارتماسی، مسائل ۳۶۶–۳۷۰؛ احکام غسل، مسائل ۳۷۳، ۳۷۹ و ۳۸۹)؛ توضیح المسائل مراجع، باب غسل.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ