چرا شیعیان در اذان «اشهد انّ علیاً ولیّ الله» میگویند؟
شیعیان در اذان و اقامه، پس از شهادت به رسالت رسول خدا (ص)، این گواهی را نیز میدهند که امیرالمؤمنین علی (ع) ولیّ خداست — حقیقتی که قرآن آن را بیان کرده است. اما بنا بر قول مشهور فقهای شیعه، این جمله جزء اذان نیست: اذان بدون آن نیز کامل است. این جمله نه بهعنوان بخشی از اذان، بلکه به قصد قربت به خدا گفته میشود و به نشانهٔ شیعیان تبدیل شده است.
فتوای مراجع
بنا بر فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، «اشهد ان علیاً ولی الله» جزء اذان و اقامه نیست، اما گفتن آن پس از «اشهد ان محمداً رسول الله» به قصد قربت نیکوست. در کتاب فتوایی ایشان، «المسائل المنتخبة»، آمده است که شهادت به ولایت امیرالمؤمنین (ع) مکمّل شهادت به رسالت و فینفسه مستحب است، هرچند جزء اذان و اقامه نیست — مانند صلوات فرستادن هنگامی که نام رسول خدا (ص) برده میشود. (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۵؛ المسائل المنتخبة، باب الأذان والإقامة)
عالمان پیشین شیعه نیز همین را نوشتهاند؛ برای نمونه شیخ صدوق (ره) در من لا یحضره الفقیه تصریح کرده است که این جمله در فصول اصلی اذان نیست. بنابراین اگر کسی آن را نگوید، اذانش صحیح است، و کسی که آن را میگوید، نباید بهعنوان جزء اذان بگوید.
ملاک، نیت است
رسول خدا (ص) در سخنی مشهور فرمود:
إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ
همانا اعمال به نیتها وابسته است.
اینکه کسی از پیش خود جملهای را بهعنوان جزء عبادتی وارد آن کند، بدعت است. اما سخنی که نه بهعنوان جزء عبادت، بلکه بهعنوان ذکری نیک و جداگانه گفته شود، بدعت نیست — مانند کسی که در میان اذان نام رسول خدا (ص) را میشنود و صلوات میفرستد.
پشتوانهٔ این شهادت
قرآن
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
ولیّ شما تنها خداست و رسول او و آن مؤمنانی که نماز را برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند. (سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵)
بنا بر روایات شیعه، و نیز روایاتی که بسیاری از مفسران اهل سنت — مانند طبری و سیوطی (الدر المنثور) — نقل کردهاند، این آیه دربارهٔ امیرالمؤمنین علی (ع) نازل شد، هنگامی که آن حضرت در نماز و در حال رکوع انگشتر خود را به سائلی بخشید.
حدیث
اعلام رسول خدا (ص) در غدیر خم — «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست» — در کتابهای شیعه و سنی بهفراوانی نقل شده است. در روایات همچنین آمده است که هرگاه کسی به یگانگی خدا و رسالت رسول خدا (ص) گواهی دهد، از امیرالمؤمنین علی (ع) نیز یاد کند.
چرا در اذان؟
اعلام عقیده: اذان اعلام عقاید بنیادین دین است — یگانگی خدا و رسالت پیامبر (ص). در عقیدهٔ شیعه، راهبری امت پس از پیامبر (ص) از راه امامت است؛ از این رو شهادت به ولایت در کنار شهادت به رسالت، این عقیده را بهطور کامل بیان میکند.
محبت و وفاداری: آمدن نام امیرالمؤمنین (ع) در کنار نام خدا و رسولش (ص)، چند بار در روز، پیوند با اهلبیت (ع) را تازه نگه میدارد.
نشانهٔ شیعه: این جمله قرنهاست نشانهٔ اذان شیعه است؛ شنونده از آن درمییابد که این اذانِ مکتب اهلبیت (ع) است.
یک توضیح ضروری
این شهادت در اذان و اقامه گفته میشود، نه در خود نماز. در اذکار واجب نماز، مانند تشهد، از پیش خود جملهای نیفزایید؛ در این باره به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید. این سخن نیز درست نیست که فقها آن را در اذان، اقامه یا تشهد واجب دانستهاند: در اذان و اقامه واجب نیست و به قصد قربت گفته میشود؛ و در تشهد نباید افزوده شود.
جملههای اذان و اقامه: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «اذان و اقامه چیست؟» — شرح کامل: نماز › اذان و اقامه › «اذان و اقامه — روش شیعه»
منابع: قرآن مجید؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل و المسائل المنتخبة، باب الأذان والإقامة؛ استفتاء از دفتر آیتالله سیستانی، «اذان و اقامه»؛ من لا یحضره الفقیه، باب الأذان والإقامة؛ تفسیر طبری و الدر المنثور، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ