پس از سلام نماز چه بخوانیم؟
ذکرها و دعاهایی را که پس از سلام خوانده میشود تعقیبات مینامند. ترتیب معمول چنین است: رو به قبله نشسته بمانید، سه بار دستها را تا گوشها بالا ببرید و «الله اکبر» بگویید، سپس تسبیح حضرت فاطمهٔ زهرا (س) را بخوانید که برترین تعقیبات است، آنگاه هر دعایی که خواستید بخوانید، و در پایان سجدهٔ شکر به جا آورید. همهٔ اینها مستحب است؛ ترک آنها تأثیری در نماز ندارد، اما ثوابشان بسیار است.
ذکر پس از تکبیرها
در مصباح المتهجد شیخ طوسی (ره) و دیگر کتابهای تعقیبات نقل شده است که پس از سه تکبیر این ذکر خوانده شود. بخش آغازین آن کلماتی را نیز در بر دارد که بنا بر روایت، پیامبر خدا (ص) در روز فتح مکه پس از نماز فرمود:
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ إِلٰهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا نَعْبُدُ إِلَّا إِيَّاهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّ آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَأَعَزَّ جُنْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ فَلَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَيُمِيتُ وَيُحْيِي، وَهُوَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ اللَّهُمَّ اهْدِنِي مِنْ عِنْدِكَ وَأَفِضْ عَلَيَّ مِنْ فَضْلِكَ وَانْشُرْ عَلَيَّ مِنْ رَحْمَتِكَ وَأَنْزِلْ عَلَيَّ مِنْ بَرَكَاتِكَ سُبْحَانَكَ لَا إِلٰهَ إِلَّا أَنْتَ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي كُلَّهَا جَمِيعًا فَإِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ كُلَّهَا جَمِيعًا إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ أَحَاطَ بِهِ عِلْمُكَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ كُلِّ شَرٍّ أَحَاطَ بِهِ عِلْمُكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَافِيَتَكَ فِي أُمُورِي كُلِّهَا وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ وَأَعُوذُ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ، وَعِزَّتِكَ الَّتِي لَا تُرَامُ وَقُدْرَتِكَ الَّتِي لَا يَمْتَنِعُ مِنْهَا شَيْءٌ مِنْ شَرِّ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمِنْ شَرِّ الْأَوْجَاعِ كُلِّهَا وَمِنْ شَرِّ كُلِّ دَابَّةٍ أَنْتَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ، وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا
معبودی جز خدا نیست، معبودی یگانه، و ما تسلیم اوییم. معبودی جز خدا نیست و جز او را نمیپرستیم، در حالی که دین را برای او خالص کردهایم، هرچند مشرکان را ناخوش آید. معبودی جز خدا نیست، پروردگار ما و پروردگار پدران پیشین ما. معبودی جز خدا نیست، یگانه، یگانه، یگانه؛ وعدهاش را وفا کرد، بندهاش را یاری داد، سپاهش را عزت بخشید و به تنهایی همهٔ گروهها را شکست داد. پس فرمانروایی از آن اوست و ستایش از آن اوست؛ زنده میکند و میمیراند، و میمیراند و زنده میکند، و او زندهای است که نمیمیرد؛ خیر به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست. از خدایی که معبودی جز او نیست، زندهٔ پاینده، آمرزش میخواهم و به سوی او توبه میکنم. خدایا! مرا از نزد خود هدایت کن، از فضلت بر من فرو ریز، از رحمتت بر من بگستر و از برکاتت بر من فرو فرست. منزهی تو، معبودی جز تو نیست؛ همهٔ گناهانم را یکسره بیامرز، زیرا همهٔ گناهان را یکسره جز تو کسی نمیآمرزد. خدایا! از تو هر خیری را میخواهم که علمت بر آن احاطه دارد، و از هر شری که علمت بر آن احاطه دارد به تو پناه میبرم. خدایا! از تو عافیتت را در همهٔ کارهایم میخواهم و از رسوایی دنیا و عذاب آخرت به تو پناه میبرم. و پناه میبرم به ذات کریمت، و به عزتت که کسی به آن دست نمییابد، و به قدرتت که هیچ چیز از آن نمیگریزد — از شر دنیا و آخرت، و از شر همهٔ دردها، و از شر هر جنبندهای که زمامش به دست توست؛ بیگمان پروردگارم بر راه راست است. هیچ نیرو و توانی نیست مگر به خدای والای بزرگ. بر زندهای توکل کردم که هرگز نمیمیرد؛ و ستایش از آن خدایی است که فرزندی نگرفته، در فرمانروایی شریکی ندارد و از روی ناتوانی سرپرستی ندارد؛ و او را بسیار بزرگ بشمار.
تسبیح حضرت فاطمه (س) و پیش از برخاستن از جا
پس از آن تسبیح حضرت فاطمهٔ زهرا (س) را بخوانید: ۳۴ مرتبه «الله اکبر»، ۳۳ مرتبه «الحمد لله» و ۳۳ مرتبه «سبحان الله» — روش، فضیلت و احکام آن در صفحهای جداگانه آمده است. در همین کتابها نقل شده است که پیش از آنکه از جای خود حرکت کنید، این گواهی را ده (۱۰) مرتبه بگویید:
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ إِلٰهًا وَاحِدًا أَحَدًا فَرْدًا صَمَدًا لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا
گواهی میدهم که معبودی جز خدا نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ معبودی یگانه، یکتا، بیهمتا و بینیاز، که نه همسری گرفته و نه فرزندی. (۱۰ مرتبه)
پس از آن چه بخوانیم
پس از تسبیح، سلام و درود بر امامان (ع) که از شیخ صدوق (ره) نقل شده است — در نماز › پرسش و پاسخ نماز › «پس از تسبیح حضرت فاطمه (س) چه بخوانیم؟».
تعقیب کوتاهِ اقرار به امامت امامان (ع) پس از هر نماز، و سجدهٔ شکر — در نماز › روش خواندن نماز › «تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر».
اگر وقت کم است، همان سه تکبیر، تسبیح حضرت فاطمه (س) و سجدهٔ شکر نیز کافی است؛ هدف اصلی تعقیب آن است که پس از نماز اندکی از وقت به یاد خدا بگذرد.
روش کامل تسبیح حضرت فاطمه (س) و سجدهٔ شکر: نماز › روش خواندن نماز › «تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر» · سجدهٔ شکر به اختصار: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «سجدهٔ شکر چیست و چگونه انجام میشود؟»
منابع: مفاتیح الجنان، تعقیبات مشترکه (به نقل از مصباح المتهجد شیخ طوسی)؛ وسائل الشیعه، ابواب تعقیب (روایت علل الشرائع).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ