حکم نماز جمعه در عصر غیبت امام زمان (عج) چیست؟
امروزه که امام مهدی (عج) در غیبت به سر میبرند، فتوای مشهور مراجع تقلید کنونی این است که نماز جمعه واجب تخییری است: روز جمعه هنگام ظهر اختیار دارید که نماز جمعه بخوانید یا نماز ظهر. اگر نماز جمعه با همهٔ شرایطش برپا شود و شما در آن شرکت کنید، از نماز ظهر کفایت میکند؛ و اگر جایی نماز جمعه برگزار نمیشود، طبق معمول نماز ظهر را بخوانید.
معنای «واجب تخییری»
روز جمعه هنگام ظهر یک فریضه باید ادا شود و برای ادای آن دو راه هست: دو رکعت نماز جمعه (که همراه با دو خطبه و تنها به جماعت خوانده میشود) یا چهار رکعت نماز ظهر. هر کدام که بهدرستی به جا آورده شود، فریضه ادا شده است. در برابر آن، «واجب تعیینی» واجبی است که جایگزینی ندارد، مانند نمازهای یومیه. نماز عصر در هر دو صورت جداگانه خوانده میشود.
فتاوای مراجع عظام
به فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی نماز جمعه واجب تخییری است: روز جمعه مکلف میان نماز جمعه (با شرایطش) و نماز ظهر مخیّر است، ولی خواندن نماز جمعه افضل است و اگر با شرایطش خوانده شود، از نماز ظهر کفایت میکند. از آنجا که نماز جمعه در عصر غیبت واجب تعیینی نیست، خواندن نماز ظهر در اول وقتش نیز جایز است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۷۱۹ و «احکامی چند درباره نماز جمعه»، بند ۱؛ منهاج الصالحین، ج ۱، مسئلهٔ ۹۵۴).
به نظر آیتالله العظمی سید علی خامنهای نیز نماز جمعه در زمان حاضر واجب تخییری است، یعنی یکی از دو نماز جمعه یا ظهر خوانده شود. نماز جمعه از نماز ظهر کفایت میکند، البته اگر از روی احتیاط پس از آن نماز ظهر هم خوانده شود اشکالی ندارد. ایشان میفرمایند که هرچند شرکت در آن لازم نیست، انسان نباید خود را از برکات آن محروم کند (آیتالله خامنهای، اجوبةالاستفتائات، س ۶۰۶، ۶۰۷ و ۶۱۱).
اگر از مرجع دیگری تقلید میکنید، به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید. این مسئله از دیرباز در فقه شیعه محل بحث بوده است: برخی از فقهای پیشین برپایی نماز جمعه را در عصر غیبت جایز نمیدانستند و برخی آن را واجب تعیینی میشمردند، ولی قول مشهور در میان مراجع امروز همان واجب تخییری است.
شرایط اساسی نماز جمعه
نماز جمعه تنها به جماعت خوانده میشود و نمیتوان آن را فرادا خواند.
دستکم پنج نفر حاضر باشند که یکی از آنان امام است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۷۱۹).
امام پیش از نماز دو خطبه بخواند و مأمومان در سکوت گوش دهند.
امام همهٔ شرایط امام جماعت، بهویژه عدالت، را داشته باشد.
میان دو نماز جمعه دستکم یک فرسخ (حدود پنج و نیم کیلومتر) فاصله باشد.
وقت آن نخستین زمانِ پس از زوال است؛ اگر در این وقت برگزار نشود، نماز ظهر خوانده میشود.
در جزئیات این شرایط (مثلاً دیر رسیدن به جماعت) میان مراجع اندکی اختلاف هست؛ توضیح المسائل مرجع خود را ببینید.
قرآن و روایات
قرآن مجید در سورهٔ جمعه (۶۲:۹) فرمان میدهد که چون روز جمعه برای نماز ندا داده شود، به سوی ذکر خدا بشتابید و خرید و فروش را رها کنید. اهمیت نماز جمعه از همین آیه روشن میشود.
در روایات اهلبیت (ع) نماز جمعه با امام پیوند داده شده است؛ برای نمونه:
وَعَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: «لَا جُمُعَةَ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ عَدْلٍ تَقِيٍّ» وَعَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَصْلُحُ الحُكْمُ وَلَا الحُدُودُ وَلَا الجُمُعَةُ إِلَّا بِإِمَامٍ»
امام جعفر صادق (ع): «نماز جمعهای نیست مگر با امامی عادل و پرهیزگار.» و امیرالمؤمنین علی (ع): «داوری، اجرای حدود و نماز جمعه جز با امام درست نمیشود.»
بر پایهٔ چنین روایاتی، برخی میگویند که در غیبت امام معصوم (ع) اصلاً نمیتوان نماز جمعه برپا کرد. ولی فقها این روایات را در کنار روایات دیگر سنجیدهاند و در این اختلاف داشتهاند که مقصود از «امام» در اینجا امام معصوم (ع) (یا کسی که از سوی او منصوب شده) است یا همان شخص عادل و پرهیزگاری که امامت نماز را بر عهده دارد. از همین رو مراجع امروز نماز جمعه را در عصر غیبت واجب تعیینی نمیدانند، ولی آن را ناروا هم نمیشمارند، بلکه آن را پشت سر امام عادل صحیح و کافی از نماز ظهر میدانند. برای مؤمن عادی، ملاک تعیینکننده فتوای مرجع تقلید خود اوست، نه نتیجهای که خودش از یک روایت بگیرد.
خلاصهٔ عملی
اگر نزدیک شما نماز جمعه با شرایطش برگزار میشود، بهتر است در آن شرکت کنید؛ از نماز ظهر کفایت میکند. پس از آن نماز عصر را بخوانید.
اگر نماز جمعه برگزار نمیشود یا نمیتوانید در آن شرکت کنید، طبق معمول نماز ظهر و عصر را بخوانید؛ گناهی بر شما نیست.
در اینکه پس از نماز جمعه از روی احتیاط نماز ظهر هم بخوانید یا نه، و در دیگر جزئیات، به فتوای مرجع تقلید خود عمل کنید.
منابع: قرآن مجید، سورهٔ جمعه ۶۲:۹؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۷۱۹ و «احکامی چند درباره نماز جمعه»، و منهاج الصالحین، ج ۱، مسائل ۹۵۴–۹۵۸؛ آیتالله خامنهای، اجوبةالاستفتائات، باب نماز جمعه، س ۶۰۶، ۶۰۷ و ۶۱۱؛ روایات: احادیث منقول از اهلبیت (ع).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ