اذان و اقامه چیست؟
اذان اعلام وقت نماز و فراخوان به سوی نماز است؛ اقامه جملههایی است که درست پیش از آغاز نماز گفته میشود. پیش از نمازهای واجب پنجگانهٔ روزانه، هر دو مستحب مؤکدند — بر آنها، بهویژه بر اقامه، بسیار تأکید شده است. برای نمازهای دیگر (مانند نماز آیات، نماز میت یا نافله) اذان و اقامه نیست. (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۲)
شرح کامل اذان و اقامه، ترجمه و احکام آن: نماز › اذان و اقامه › «اذان و اقامه — روش شیعه»
جملههای اذان
اللّٰهُ أَكْبَرُ — چهار (۴) بار: خدا بزرگتر است.
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ — دو (۲) بار: گواهی میدهم که معبودی جز خدا نیست.
أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ — دو (۲) بار: گواهی میدهم که محمد (ص) فرستادهٔ خداست.
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ — دو (۲) بار: بشتابید به سوی نماز.
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ — دو (۲) بار: بشتابید به سوی رستگاری.
حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ — دو (۲) بار: بشتابید به سوی بهترین کار.
اللّٰهُ أَكْبَرُ — دو (۲) بار: خدا بزرگتر است.
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ — دو (۲) بار: معبودی جز خدا نیست.
بدینسان اذان هجده (۱۸) جمله دارد.
شهادت به ولایت علی (ع)
شیعیان پس از شهادت به رسالت، این جمله را نیز میگویند:
أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ، وَوَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ، وَخَلِيفَتُهُ بِلا فَصْلٍ
گواهی میدهم که علی (ع) ولیّ خدا، وصیّ رسول خدا (ص) و جانشین بلافصل اوست.
بنا بر فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، شهادت به ولایت («اشهد ان علیاً ولی الله») جزء اذان و اقامه نیست، اما گفتن آن پس از شهادت به رسالت به قصد قربت نیکوست. (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۵) علت آن: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «چرا شیعیان در اذان «اشهد انّ علیاً ولیّ الله» میگویند؟»
جملههای اقامه
اقامه از همین جملهها تشکیل میشود، با سه تفاوت:
در آغاز، «الله اکبر» دو بار است، نه چهار بار.
پس از «حی علی خیر العمل» دو بار گفته میشود: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ — نماز برپا شد.
در پایان، «لا اله الا الله» تنها یک بار است.
بدینسان اقامه هفده (۱۷) جمله دارد: الله اکبر ۲، دو شهادت ۲ و ۲، سه «حی علی» ۲ و ۲ و ۲، «قد قامت الصلاة» ۲، الله اکبر ۲، لا اله الا الله ۱.
چند ادب
اذان با درنگ و شمرده، و اقامه اندکی پیوستهتر گفته میشود. به نظر آیتالله سیستانی، ایستاده بودن و طهارت داشتن (با وضو، غسل یا تیمم) در اقامه شرط است؛ آرام بودن بدن در آن هنگام مستحب است. (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۹۱۷ و ۹۲۵)
فاصلهای کوتاه میان اذان و اقامه — با نشستن، یک سجده یا خواندن دو رکعت نماز — مستحب است.
اگر دو نماز را با هم بخوانید (ظهر و عصر یا مغرب و عشا)، اذان نماز اول برای هر دو کافی است و اذان نماز دوم ساقط میشود؛ به نظر آیتالله سیستانی احتیاط واجب آن است که آن را به قصد مشروعیت نگویند. (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۸) اقامه برای هر نماز جداگانه گفته میشود.
هنگام شنیدن اذان، تکرار آهستهٔ جملههای آن مستحب است.
منابع: آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، احکام اذان و اقامه؛ استفتاء از دفتر آیتالله سیستانی، «اذان و اقامه»؛ توضیح المسائل مراجع، احکام اذان و اقامه؛ وسائل الشیعه، ابواب اذان و اقامه.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ