آیا در تشهد نماز باید به ولایت امام علی (ع) شهادت داد؟
خیر. ایمان به ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) پایهٔ عقیدهٔ شیعه است، اما گواهی به ولایت (که «شهادت ثالثه» نامیده میشود) جزو تشهد نماز نیست و مراجع عظام بر این اتفاق دارند که واجب دانستن آن در تشهد درست نیست. طبق فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، احتیاط واجب آن است که در تشهد گفته نشود (استفتاء از دفتر آیتالله سیستانی). مقلدان دیگر مراجع به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنند.
جایگاه ولایت
معنای این حکم هرگز این نیست که ولایت اهمیت کمتری دارد. در الکافی روایت مشهوری از امام محمد باقر (ع) آمده است که اسلام بر پنج پایه بنا شده است — نماز، زکات، روزه، حج و ولایت — و به هیچ چیز آنگونه که به ولایت فراخوانده شده، فراخوانده نشده است. ولایت عقیدهٔ دل و راه سراسر زندگی است؛ نماز با همین عقیده پذیرفته میشود. اما الفاظ و ارکان نماز همان است که پیامبر خدا (ص) و امامان (ع) آموختهاند و نمیتوان از پیش خود جملهای را به عنوان جزء نماز به آن افزود.
تفاوت اذان و تشهد
گفتن «اشهد ان علیاً ولی الله» در اذان و اقامه شعار شیعه است و مراجع آن را نیکو و دارای ثواب میدانند، به شرط آنکه به قصد جزء اذان گفته نشود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۵). اذان اعلانی پیش از نماز است، در حالی که تشهد خود جزء واجب نماز است و الفاظ آن در روایات معین شده است. از همین رو حکم این دو یکی نیست.
پاسخهای آیتالله سیستانی
از دفتر ایشان پرسیده شد: حکم شهادت ثالثه در تشهد چیست؟ پاسخ: احتیاط واجب ترک آن است. بنا بر توضیح دفتر ایشان در آمریکا، معنای این پاسخ آن است که گفتن این جمله در تشهد، بنا بر احتیاط واجب، نماز را باطل میکند؛ یعنی کسی که با آگاهی از مسئله آن را گفته است، آن نماز را دوباره بخواند.
دربارهٔ بانویی پرسیده شد که سالها در تشهد «و علیاً ولی الله» را به آن میافزود. پاسخ: اگر ناآگاهی او «قصوری» بوده است (یعنی اصلاً به فکر آموختن مسئله نبوده یا فرصت آن را نداشته)، قضا بر او نیست؛ و اگر «تقصیری» بوده است (یعنی میتوانست مسئله را بیاموزد و نیاموخت)، بنا بر احتیاط لازم آن نمازها را قضا کند (استفتاء از دفتر آیتالله سیستانی).
کسی که تاکنون چنین میکرده است نگران نباشد، بلکه فتوای مرجع خود را جویا شود، از این پس تشهد را درست بخواند و حکم نمازهای گذشته را نیز از او بپرسد.
دلیلی که آورده میشود
برخی از پارهای روایات منقول در تفسیر آیهٔ ۱۱۰ سورهٔ اسراء (بنیاسرائیل) و آیهٔ ۹۴ سورهٔ حجر نتیجه میگیرند که گواهی به ولایت در نماز واجب است. این روایات تفسیری (تأویلی) هستند، سندهایشان ضعیف یا ناقص است، و حتی اگر پذیرفته شوند، از اعلام ولایت سخن میگویند، نه از افزودن به الفاظ تشهد. شیوهٔ نماز از روایات روشنی گرفته میشود که بهطور خاص دربارهٔ نماز است، و بر همین اساس هیچ مرجعی این گواهی را در تشهد واجب نمیداند.
اقرار به ولایت را کجا انجام دهیم؟
اقرار به امامت امامان (ع) در تعقیبات پس از نماز مستحب است، و در تعقیبی کوتاه که از اهلبیت (ع) نقل شده، نمازگزار نام دوازده امام (ع) را میبرد و آنان را امام خود میخواند. بدینسان ولایت بلافاصله پس از نماز با تمام شکوه ابراز میشود و الفاظ معین نماز نیز دستنخورده میماند.
تشهد صحیح و افزودههای مستحب آن: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «در نماز کدام تشهد را بخوانیم و آیا تشهدِ طولانیتر بهتر است؟» · گواهی به ولایت در اذان: نماز › پرسش و پاسخ نماز › «چرا شیعیان در اذان «اشهد انّ علیاً ولیّ الله» میگویند؟»
تعقیب اقرار به امامان (ع) پس از هر نماز: نماز › روش خواندن نماز › «تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر»
منابع: الکافی، کتاب الایمان و الکفر (باب دعائم الاسلام)؛ استفتائات دفتر آیتالله سیستانی؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۹۰۵. به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ