نماز جعفر طیار (ع)
نماز جعفر طیار (ع) نماز مستحبی است که پیامبر خدا (ص) آن را هنگام بازگشت پسرعمویش، جناب جعفر بن ابیطالب (ع)، از حبشه به عنوان هدیه به او آموخت؛ از این رو آن را «نماز حبوه» (نماز عطیه) و به سبب فراوانی تسبیحاتش «نماز تسبیح» نیز مینامند. این نماز با سندهای معتبر نقل شده است و شیخ عباس قمی (ره) در مفاتیح الجنان آن را «اکسیر اعظم و کبریت احمر» خوانده است. بنابر روایات، بزرگترین فضیلت آن این است که گناهان بزرگ به وسیلهٔ آن آمرزیده میشود، و برای برآمدن حاجت نیز خوانده میشود.
این نماز را در هر وقتی از شب و روز میتوان خواند، ولی بهترین وقت آن اول روز جمعه (هنگام صبح) است.
خلاصهٔ نماز
چهار رکعت که دو رکعت دو رکعت خوانده میشود: پس از دو رکعت نخست تشهد و سلام، سپس برمیخیزید و دو رکعت دیگر را میخوانید و پس از آنها نیز تشهد و سلام. یعنی این دو نماز دورکعتی با دو سلام است، نه یک نماز چهاررکعتی.
در هر رکعت، پس از سورهٔ حمد، سورهای معیّن.
در هر رکعت تسبیحات اربعه ۷۵ بار در هفت جا، یعنی در کل نماز ۳۰۰ بار.
نیت، قصد قلبی است که «دو رکعت نماز جعفر طیار (ع) میخوانم قربةً الی الله»؛ به زبان آوردن آن لازم نیست.
قرائت هر رکعت
رکعت اول: سورهٔ حمد، سپس سورهٔ زلزال.
رکعت دوم: سورهٔ حمد، سپس سورهٔ عادیات. پس از آن تشهد و سلام.
رکعت سوم (یعنی رکعت اول نماز دوم): سورهٔ حمد، سپس سورهٔ نصر.
رکعت چهارم: سورهٔ حمد، سپس سورهٔ اخلاص (توحید). پس از آن تشهد و سلام.
تسبیحات و جای آنها
ذکر ویژهٔ این نماز همان است که تسبیحات اربعه نامیده میشود:
سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ لَاۤ اِلٰهَ اِلَّا اللهُ وَ اللهُ اَكْبَرُ
Subḥānallāhi wal-ḥamdu lillāhi wa lā ilāha illallāhu wallāhu akbar.
پاک و منزّه است خدا، و ستایش از آن خداست، و معبودی جز خدا نیست، و خدا بزرگتر است.
در هر رکعت آن را در این هفت جا بخوانید:
پس از خواندن سوره، پیش از رکوع، در حال ایستاده — ۱۵ بار.
در رکوع — ۱۰ بار.
پس از برخاستن از رکوع و راست ایستادن — ۱۰ بار.
در سجدهٔ اول — ۱۰ بار.
پس از برداشتن سر از سجدهٔ اول، در حال نشسته میان دو سجده — ۱۰ بار.
در سجدهٔ دوم — ۱۰ بار.
پس از برداشتن سر از سجدهٔ دوم، در حال نشسته، پیش از برخاستن برای رکعت بعد یا خواندن تشهد — ۱۰ بار.
به این ترتیب در هر رکعت ۱۵ + (۶ × ۱۰) = ۷۵ و در چهار رکعت ۳۰۰ تسبیح گفته میشود. برای شمردن میتوانید از انگشتان یا تسبیح استفاده کنید.
دعای سجدهٔ آخر
شیخ کلینی (ره) به واسطهٔ ابوسعید مدائنی از امام جعفر صادق (ع) روایت کرده است که در سجدهٔ دوم رکعت چهارم، پس از کامل کردن تسبیحات، این دعا خوانده شود:
سُبْحَانَ مَنْ لَبِسَ الْعِزَّ وَ الْوَقَارَ سُبْحَانَ مَنْ تَعَطَّفَ بِالْمَجْدِ وَ تَكَرَّمَ بِهِ سُبْحَانَ مَنْ لَا يَنْبَغِيْ التَّسْبِيْحُ اِلَّا لَهُ سُبْحَانَ مَنْ اَحْصٰى كُلَّ شَيْءٍ عِلْمُهُ سُبْحَانَ ذِي الْمَنِّ وَ النِّعَمِ سُبْحَانَ ذِي الْقُدْرَةِ وَ الْكَرَمِ اَللّٰهُمَّ اِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَاقِدِ الْعِزِّ مِنْ عَرْشِكَ وَ مُنْتَهَى الرَّحْمَةِ مِنْ كِتَابِكَ وَ اسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ كَلِمَاتِكَ التَّآمَّةِ الَّتِي تَمَّتْ صِدْقًا وَ عَدْلًا صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَ اَهْلِ بَيْتِهِ وَ افْعَلْ بِيْ كَذَا وَ كَذَا
منزّه است آنکه جامهٔ عزت و وقار پوشید. منزّه است آنکه ردای بزرگواری بر خود پیچید و بدان کرم نمود. منزّه است آنکه تسبیح جز برای او سزاوار نیست. منزّه است آنکه دانشش همه چیز را شماره کرده است. منزّه است صاحب احسان و نعمتها. منزّه است صاحب قدرت و کرم. خدایا، از تو درخواست میکنم به حق جایگاههای عزت از عرشت، و نهایت رحمت از کتابت، و نام بزرگترت، و کلمات کاملت که از روی راستی و عدالت به کمال رسید، که بر محمد (ص) و اهلبیتش (ع) درود فرستی و با من چنین و چنان کنی.
در پایان دعا به جای «چنین و چنان» حاجت خود را بگویید، سپس سر از سجده بردارید و نماز را با تشهد و سلام به پایان برسانید.
دعای پس از نماز
شیخ طوسی (ره) و سید ابن طاووس (ره) از مفضل بن عمر روایت کردهاند که او امام جعفر صادق (ع) را دید که چون از نماز جعفر فارغ شد، دستها را بلند کرد و اینگونه دعا کرد. نخست این کلمات را، هر یک را چندان که یک نفس پایان یابد:
يَا رَبِّ يَا رَبِّ
Yā rabbi yā rabb.
ای پروردگار من، ای پروردگار من!
يَا رَبَّاهُ يَا رَبَّاهُ
Yā rabbāh, yā rabbāh.
ای پروردگارا، ای پروردگارا!
رَبِّ رَبِّ
Rabbi rabb.
پروردگار من، پروردگار من!
يَا اَللهُ يَا اَللهُ
Yā Allāh, yā Allāh.
ای خدا، ای خدا!
يَا حَىُّ يَا حَىُّ
Yā ḥayyu yā ḥayy.
ای همیشه زنده، ای همیشه زنده!
يَا رَحِيْمُ يَا رَحِيْمُ
Yā raḥīmu yā raḥīm.
ای بسیار مهربان، ای بسیار مهربان!
سپس این دو ذکر را، هر یک هفت بار:
يَا رَحْمٰنُ يَا رَحْمٰنُ
Yā raḥmānu yā raḥmān.
ای بخشایشگر همگان، ای بخشایشگر همگان!
يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِيْنَ
Yā arḥamar-rāḥimīn.
ای مهربانترین مهربانان!
سپس این دعا را:
اَللّٰهُمَّ اِنِّيْ اَفْتَتِحُ الْقَوْلَ بِحَمْدِكَ وَ اَنْطِقُ بِالثَّنَاۤءِ عَلَيْكَ وَ اُمَجِّدُكَ وَ لَا غَايَةَ لِمَدْحِكَ وَ اُثْنِيْ عَلَيْكَ وَ مَنْ يَبْلُغُ غَايَةَ ثَنَاۤئِكَ وَ اَمَدَ مَجْدِكَ وَ اَنَّى لِخَلِيْقَتِكَ كُنْهُ مَعْرِفَةِ مَجْدِكَ وَ اَيَّ زَمَنٍ لَمْ تَكُنْ مَمْدُوْحًا بِفَضْلِكَ مَوْصُوْفًا بِمَجْدِكَ عَوَّادًا عَلَى الْمُذْنِبِيْنَ بِحِلْمِكَ تَخَلَّفَ سُكَّانُ اَرْضِكَ عَنْ طَاعَتِكَ فَكُنْتَ عَلَيْهِمْ عَطُوْفًا بِجُوْدِكَ جَوَادًا بِفَضْلِكَ عَوَّادًا بِكَرَمِكَ يَا لَاۤ اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْمَنَّانُ ذُو الْجَلَالِ وَ الْاِكْرَامِ
خدایا، سخن را با ستایش تو آغاز میکنم، و به ثنای تو زبان میگشایم و تو را به بزرگی یاد میکنم، و ستایش تو را پایانی نیست. تو را ثنا میگویم، ولی کیست که به نهایت ثنای تو و به حدّ بزرگیات برسد؟ و آفریدگانت را کجا رسد که کُنه شناخت بزرگیات را دریابند؟ و کدام زمان بود که به فضلت ستوده نبودی و به بزرگیات وصف نمیشدی و با بردباریات بارها به گنهکاران روی نمیآوردی؟ ساکنان زمینت از فرمانبرداریات بازماندند، ولی تو با جودت بر آنان مهربان بودی، با فضلت بر آنان بخشیدی و با کرمت بارها به سویشان بازگشتی. ای آنکه معبودی جز تو نیست، ای بسیار نعمتبخش، ای صاحب جلال و اکرام!
در پایان این روایت، امام (ع) به مفضل فرمود: هرگاه حاجت مهمی پیش آمد، این نماز را بخوان، سپس این دعا را بخوان و حاجت خود را از خدا بخواه.
عملی برای حاجت بزرگ
شیخ طوسی (ره) در مصباح المتهجد این عمل را برای برآمدن حاجت از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است:
روزهای چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه روزه بگیرید.
شامگاه پنجشنبه به ده مسکین، به هر کدام یک «مد» (حدود ۷۵۰ گرم) طعام صدقه بدهید.
روز جمعه غسل کنید و به جایی باز (صحرا) بروید و نماز جعفر طیار (ع) را بخوانید.
سپس جامه را از زانوهای خود کنار بزنید، زانوها را بر زمین بگذارید و این دعا را بخوانید:
يَا مَنْ اَظْهَرَ الْجَمِيْلَ وَ سَتَرَ [عَلَيَّ] الْقَبِيْحَ يَا مَنْ لَمْ يُؤَاخِذْ بِالْجَرِيْرَةِ وَ لَمْ يَهْتِكِ السِّتْرَ يَا عَظِيْمَ الْعَفْوِ يَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ يَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ يَا بَاسِطَ الْيَدَيْنِ بِالرَّحْمَةِ يَا صَاحِبَ كُلِّ نَجْوٰى وَ مُنْتَهٰى كُلِّ شَكْوٰى يَا مُقِيْلَ الْعَثَرَاتِ يَا كَرِيْمَ الصَّفْحِ يَا عَظِيْمَ الْمَنِّ يَا مُبْتَدِئًا بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا يَا رَبَّاهُ يَا رَبَّاهُ يَا رَبَّاهُ
ای آنکه زیبایی را آشکار کرد و زشتی را [بر من] پوشاند، ای آنکه بر گناه مؤاخذه نکرد و پرده را ندرید، ای صاحب عفو بزرگ، ای نیکو درگذرنده، ای صاحب آمرزش فراخ، ای آنکه دو دست را به رحمت گشوده است، ای همراز هر نجوا و منتهای هر شکایت، ای درگذرنده از لغزشها، ای بزرگوار در چشمپوشی، ای بزرگاحسان، ای آغازکنندهٔ نعمتها پیش از استحقاق آنها، ای پروردگارا! ای پروردگارا! ای پروردگارا!
سطر آخر دعا («یا رباه، یا رباه، یا رباه») و هر یک از سطرهای پس از آن را، همانگونه که نوشته شده است، ده بار بگویید (در مفاتیح الجنان برخی نداها دو یا سه بار نوشته شده و پس از هر یک «ده مرتبه» آمده است):
يَا اَللهُ يَا اَللهُ يَا اَللهُ
ای خدا! ای خدا! ای خدا!
يَا سَيِّدَاهُ يَا سَيِّدَاهُ
ای سرور من! ای سرور من!
يَا مَوْلَايَاهُ، يَا مَوْلَايَاهُ
ای مولای من! ای مولای من!
يَا رَجَاۤءَاهُ
ای امید من!
يَا غِيَاثَاهُ
ای فریادرس من!
يَا غَايَةَ رَغْبَتَاهُ
ای نهایت آرزوی من!
يَا رَحْمٰنُ
ای بخشایشگر همگان!
يَا رَحِيْمُ
ای بسیار مهربان!
يَا مُعْطِىَ الْخَيْرَاتِ
ای عطاکنندهٔ خوبیها!
و در پایان این صلوات را، آن هم ده بار:
صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَ اٰلِ مُحَمَّدٍ كَثِيْرًا طَيِّبًا كَاَفْضَلِ مَا صَلَّيْتَ عَلٰى اَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ
بر محمد (ص) و آل محمد (ع) درود فرست، درودی فراوان و پاکیزه، همچون بهترین درودی که بر یکی از آفریدگانت فرستادهای.
پس از آن حاجت خود را از خدا بخواهید.
چند نکتهٔ ضروری
این نماز مستحب است و خود نماز با روایات معتبر ثابت شده است. دعاهای همراه آن و عمل حاجت را «رجاءً» (به امید ثواب) به جا آورید، چنانکه مراجع عظام دربارهٔ اینگونه اعمال مستحب میفرمایند.
در روایات آمده است که اگر شتاب دارید، نماز را بدون تسبیحات بخوانید و تسبیحات را بعداً (مثلاً در راه) کامل کنید.
بنابر روایات، اگر تسبیحات جایی را فراموش کردید و در جای بعدی به یاد آوردید، کسری آن را همان جا جبران کنید.
در ماه رمضان و روز جمعه بر خواندن آن تأکید ویژه شده است.
منابع: مفاتیح الجنان (شیخ عباس قمی (ره))، اعمال روز جمعه، نماز جعفر طیار (ع)؛ الکافی (شیخ کلینی (ره))، ج ۳؛ مصباح المتهجد (شیخ طوسی (ره))؛ زاد المعاد (علامه مجلسی (ره)).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ