نماز آیات
نماز آیات نمازی واجب است که هنگام رخ دادن نشانههای (آیات) طبیعی مانند خورشیدگرفتگی، ماهگرفتگی و زلزله خوانده میشود. این نماز دو رکعت است و هر رکعت پنج رکوع دارد، یعنی در کل نماز ده رکوع. آن را به دو روش میتوان خواند: پیش از هر رکوع، سورهٔ حمد کامل و یک سوره؛ یا تقسیم یک سوره به پنج بخش.
نماز آیات چه وقت واجب میشود
بنا بر فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، نماز آیات با این امور واجب میشود:
خورشیدگرفتگی.
ماهگرفتگی — هرچند تنها بخش اندکی از ماه گرفته باشد و هرچند کسی نترسد.
زلزله — بنا بر احتیاط واجب، هرچند کسی نترسد.
در رعد، برق، بادهای سیاه یا سرخ و دیگر نشانههای آسمانی از این دست، و نیز حوادث زمینی — هرگاه بیشتر مردم از آنها بترسند — احتیاط مستحب آن است که نماز آیات خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۰).
این نماز تنها بر مردم همان منطقهای واجب است که حادثه در آن رخ داده است؛ بر مردم مناطق دیگر واجب نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۳).
اگر بیش از یک حادثه رخ دهد، مثلاً هم خورشیدگرفتگی باشد و هم زلزله بیاید، برای هر یک باید نماز آیات جداگانهای خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۱).
بر زن در حال حیض یا نفاس نماز آیات واجب نیست و بعداً هم قضا ندارد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۵).
وقت نماز آیات
گرفتگی: وقت آن از همان لحظهٔ آغاز گرفتگی شروع میشود و تا باز شدن کامل آن ادامه دارد؛ بهتر است نماز را تا آغاز باز شدن گرفتگی به تأخیر نیندازید. اگر نماز در اثنای گرفتگی آغاز شود، اشکالی ندارد که بخشی از آن پس از پایان گرفتگی انجام شود. اگر هنگام باز شدن گرفتگی بخوانید، اداست؛ اگر پس از باز شدن کامل آن بخوانید، نیت قضا کنید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴۷۴ و ۱۴۷۵).
اگر مدت گرفتگی تنها به اندازهٔ خواندن یک رکعت یا کمتر باشد، یا آنقدر تأخیر کرده باشید که تا پایان گرفتگی تنها همین مقدار وقت مانده باشد، باز هم نماز به نیت ادا خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۶).
زلزله: باید فوراً خوانده شود، بهگونهای که در نظر مردم تأخیر به شمار نیاید. اگر تأخیر شد، احتیاط مستحب آن است که بعداً بدون نیت ادا و قضا خوانده شود. اگر رعد و برق و مانند آنها مدتی طولانی ادامه داشته باشد، فوراً خواندن لازم نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۷).
اگر از گرفتگی آگاه نشدید و بعداً معلوم شد که تمام قرص خورشید یا ماه گرفته بوده، قضا واجب است؛ اگر تنها بخشی از آن گرفته بوده، قضا واجب نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۷۸).
اگر معلوم شود نماز آیاتی که برای خورشیدگرفتگی یا ماهگرفتگی خواندهاید باطل بوده است، دوباره بخوانید، و اگر وقت گذشته باشد، قضا کنید. اگر قضای چند نماز آیات بر عهدهٔ شماست، لازم نیست معین کنید کدام برای کدام حادثه است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴۷۲ و ۱۴۸۱).
اگر هم وقت نماز آیات باشد و هم وقت نماز یومیه، هر کدام را بخواهید اول بخوانید؛ اگر وقت یکی تنگ باشد، همان را اول بخوانید؛ اگر وقت هر دو تنگ باشد، نماز یومیه را اول بخوانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۲).
روش نخست — پیش از هر رکوع یک سورهٔ کامل
در دل نیت کنید: «دو رکعت نماز آیات میخوانم، واجب، قربةً الی الله»؛ به زبان آوردن آن لازم نیست. سپس تکبیرةالاحرام بگویید.
سورهٔ حمد و یک سورهٔ کامل بخوانید و به رکوع بروید.
از رکوع راست بایستید، سپس دوباره سورهٔ حمد و یک سورهٔ کامل بخوانید و رکوع دوم را به جا آورید.
به همین ترتیب پنج رکوع به جا آورید؛ هنوز سجده نکنید.
پس از رکوع پنجم راست بایستید، سپس دو سجده به جا آورید.
برخیزید و رکعت دوم را درست مانند رکعت اول بخوانید: پنج رکوع، سپس دو سجده.
پس از سجدههای رکعت دوم، تشهد و سلام بخوانید و نماز را به پایان برسانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۶).
روش دوم — پنج بخش از یک سوره
در هر رکعت سورهٔ حمد را تنها یک بار بخوانید و یک سوره را به پنج بخش تقسیم کنید و پیش از هر رکوع یک بخش را بخوانید. بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، بخش نخست باید از آغاز سوره باشد و تنها به «بسم الله» اکتفا نشود؛ هر بخش میتواند یک آیه، بیشتر یا کمتر از آن باشد، به شرط آنکه بنا بر احتیاط واجب جملهای کامل باشد؛ و سوره پیش از رکوع پنجم کامل شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۷). برای نمونه، سورهٔ فلق:
رکوع اول: تکبیر، سورهٔ حمد، سپس:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیْمِ قُلْ اَعُوْذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. بگو: به پروردگار سپیدهدم پناه میبرم
رکوع دوم: پس از برخاستن از رکوع، بدون سورهٔ حمد:
مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
از شر آنچه آفریده است
رکوع سوم:
وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ
و از شر تاریکی شب چون فرا گیرد
رکوع چهارم:
وَمِنْ شَرِّ النَّفّٰثٰتِ فِی الْعُقَدِ
و از شر زنان دمنده در گرهها
رکوع پنجم:
وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ
و از شر حسود آنگاه که حسد ورزد
پس از رکوع پنجم بایستید و دو سجده به جا آورید، سپس رکعت دوم را نیز به همین صورت بخوانید (سورهٔ حمد یک بار، سپس پنج بخش سوره)، و در پایان تشهد و سلام.
سوره را به کمتر از پنج بخش نیز میتوانید تقسیم کنید؛ اما هر گاه سوره تمام شد، پیش از رکوع بعدی باید دوباره سورهٔ حمد بخوانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۷).
اشکالی ندارد که یک رکعت را به روش نخست و رکعت دیگر را به روش دوم بخوانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۸).
مستحبات
قنوت: پیش از رکوع دوم، چهارم، ششم، هشتم و دهم قنوت مستحب است — یعنی در رکعت اول پیش از رکوع دوم و چهارم، و در رکعت دوم پیش از رکوع اول، سوم و پنجمِ آن. تنها یک قنوت پیش از رکوع دهم نیز کافی است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۹۱).
گفتن تکبیر پیش از هر رکوع و پس از برخاستن از هر رکوع مستحب است، جز پس از برخاستن از رکوع پنجم و دهم (پیش از این دو رکوع نیز تکبیر مستحب است)؛ پس از برخاستن از این دو، به جای تکبیر، گفتن این ذکر مستحب است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۹۰):
سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهٗ
Sami‘allāhu liman ḥamidah.
خدا ستایش کسی را که او را ستود، شنید.
نماز آیات اذان و اقامه ندارد. اگر به جماعت خوانده شود، بهتر است در آغاز سه بار «الصلاة» گفته شود. خواندن نماز آیات به جماعت، جز برای خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی، از نظر شرعی ثابت نشده است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۹).
شک و اشتباه
آنچه در نمازهای یومیه واجب و مستحب است، در نماز آیات نیز واجب و مستحب است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۸۹).
اگر شک کنید چند رکعت خواندهاید و پس از فکر کردن به نتیجهای نرسید، نماز باطل است. همچنین اگر شک کنید که این رکوع، رکوع آخر رکعت اول است یا رکوع اول رکعت دوم، و شک برطرف نشود، نماز باطل است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴۹۲ و ۱۴۹۳).
هر رکوع نماز آیات رکن است؛ کم یا زیاد کردن عمدی یک رکوع نماز را باطل میکند. اگر سهواً رکوعی کم شود نیز نماز باطل است، و اگر سهواً یک رکوع زیاد شود، بنا بر احتیاط واجب نماز باطل است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۹۴).
این مسائل بنا بر فتاوای آیتالله العظمی سیستانی است؛ اگر از مرجع دیگری تقلید میکنید، فتوای مرجع تقلید خود را ببینید.
منابع: آیتالله العظمی سیستانی، توضیح المسائل (نماز آیات، مسائل ۱۴۷۰–۱۴۹۴)؛ قرآن کریم، سورهٔ فلق.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ