نماز شب
نماز شب پرتأکیدترین نماز در میان نمازهای مستحب است. این نماز یازده رکعت است: هشت رکعت نافلهٔ شب (چهار نماز دورکعتی)، دو رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وتر. وقت آن از نیمهشب تا اذان صبح است و بهترین وقت آن سحر است؛ یعنی هر چه به صبح نزدیکتر باشد، بهتر است.
نماز شب در قرآن و روایات
قرآن کریم بارها عبادت شبانه را ستوده است. خطاب به رسول خدا (ص) آمده است: «و پاسی از شب را به تهجد بگذران؛ این عبادتی افزون برای توست؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی ستوده (مقام محمود) برساند» (سورهٔ اسراء ۱۷:۷۹). و در جای دیگر فرموده است: «بهراستی برخاستن در شب، در پایمال کردن نفس سختتر و در گفتار استوارتر است» (سورهٔ مزمل ۷۳:۶). و دربارهٔ پرهیزگاران فرموده است که اندکی از شب را میخوابیدند و سحرگاهان آمرزش میخواستند (سورهٔ ذاریات ۵۱:۱۷–۱۸).
از امام جعفر صادق (ع) روایت شده است که پاداش هر کار نیکی در قرآن بیان شده، جز نماز شب؛ خداوند به سبب عظمت آن، پاداشش را آشکارا نگفته و تنها فرموده است: «پهلوهایشان از بسترها دور میشود و پروردگارشان را با بیم و امید میخوانند … پس هیچ کس نمیداند چه مایهٔ روشنی چشمی برای آنان پنهان داشته شده است» (سورهٔ سجده ۳۲:۱۶–۱۷).
رسول خدا (ص) در وصیت خود به امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود:
وَ عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ
و بر تو باد به نماز شب. (الکافی، ج۸، ص۷۹)
در روایات آمده است که شرافت مؤمن در نماز شب اوست.
از امام زینالعابدین (ع) پرسیدند: چرا آنان که شب نماز میخوانند نورانیترین چهرهها را دارند؟ فرمود: زیرا در خلوت با پروردگارشان راز و نیاز میکنند و او جامهای از نور خود بر ایشان میپوشاند.
در روایات همچنین آمده است که نماز شب کفارهٔ گناهان روز، مایهٔ تندرستی، برکت در روزی و همدم تنهایی قبر است.
وقت
بنا بر قول مشهور، وقت نافلهٔ شب از نیمهشب تا اذان صبح است. مقصود از نیمهشب در اینجا نیمهشب شرعی است که ساعت دوازده نیست، بلکه در هر شهر و فصلی فرق میکند؛ آن را از جدول اوقات شرعی منطقهٔ خود ببینید.
بهترین وقت، سحر است، یعنی پایان شب، و هر چه به اذان صبح نزدیکتر باشد، بهتر است.
به نظر آیتالله العظمی سید علی سیستانی، آغاز کردن نماز شب در اول شب (مثلاً پس از نماز عشا) نیز بعید نیست، یعنی جایز است، هرچند خواندن آن نزدیک صبح افضل است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۷۶۰). بسیاری از مراجع دیگر این اجازه را تنها به مسافر یا کسی میدهند که برخاستن پس از نیمهشب برایش دشوار است — فتوای مرجع تقلید خود را ببینید.
روش نماز — گامبهگام
نیت
پیش از هر نماز در دل قصد کنید که کدام نماز را میخوانید؛ مثلاً «دو رکعت نافلهٔ شب میخوانم قربةً الی الله»، «دو رکعت نماز شفع …»، «یک رکعت نماز وتر …». نیت قصد قلبی است؛ به زبان آوردن آن نزد هیچ مرجعی لازم نیست.
۱. هشت رکعت نافلهٔ شب — چهار نماز، هر کدام دو رکعت
هر دو رکعت را مانند نماز صبح بخوانید: تکبیرةالاحرام، سورهٔ حمد و یک سوره، قنوت در رکعت دوم پیش از رکوع، رکوع، دو سجده، تشهد و سلام. در نماز نافله خواندن سوره پس از حمد واجب نیست، اما خواندن آن بهتر است. قنوت در اینجا نیز مانند هر نماز دورکعتی مستحب است.
۲. دو رکعت نماز شفع
این نیز مانند نماز صبح دو رکعت است. مستحب است در رکعت اول پس از سورهٔ حمد سورهٔ ناس، و در رکعت دوم پس از سورهٔ حمد سورهٔ فلق خوانده شود. بنا بر فتوای آیتالله العظمی سیستانی، قنوت نماز شفع رجاءً، یعنی به امید ثواب، خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۰۳).
۳. یک رکعت نماز وتر
نیت کنید و با گفتن اَللّٰهُ اَكْبَر نماز را آغاز کنید. مستحب است پس از سورهٔ حمد سه بار سورهٔ اخلاص، سپس یک بار سورهٔ فلق و یک بار سورهٔ ناس خوانده شود؛ خواندن سورهٔ دیگری نیز جایز است. سپس پیش از رکوع دستها را برای قنوت بالا ببرید. قنوت وتر مهمترین بخش نماز شب است؛ آن را هر قدر میخواهید طولانی کنید. در این قنوت، این امور مستحب است:
(الف) کلمات فرج را در آغاز بخوانید:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْحَلِیْمُ الْكَرِیْمُ، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیْمُ، سُبْحَانَ اللّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْاَرَضِیْنَ السَّبْعِ وَ مَا فِیْهِنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیْمِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِیْنَ
معبودی جز خدای بردبار و بزرگوار نیست؛ معبودی جز خدای والا و بزرگ نیست؛ پاک و منزه است خدا، پروردگار آسمانهای هفتگانه و پروردگار زمینهای هفتگانه و آنچه در آنها و آنچه میان آنهاست، و پروردگار عرش بزرگ؛ و ستایش از آنِ خدا، پروردگار جهانیان است.
(ب) برای دستکم چهل مؤمن، زنده یا درگذشته، با بردن نامشان آمرزش بخواهید.
(ج) هفتاد بار:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ
Astaghfirullāha rabbī wa atūbu ilayh.
از خدا، پروردگارم، آمرزش میخواهم و به درگاه او توبه میکنم.
(د) هفت بار:
هٰذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِكَ مِنَ النَّارِ
Hādhā maqāmul-‘ā’idhi bika minan-nār.
این جایگاه کسی است که از آتش دوزخ به تو پناه میبرد.
(هـ) سیصد بار «العفو» بگویید، یعنی «بخشش، بخشش!».
(و) در پایان این دعا را بخوانید:
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي وَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنتَ التَّوَّابُ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
Rabbighfir lī warḥamnī wa tub ‘alayya innaka antat-tawwābul-ghafūrur-raḥīm.
پروردگارا! مرا بیامرز، بر من رحم کن و توبهام را بپذیر؛ بهراستی تویی بسیار توبهپذیر، آمرزنده و مهربان.
همهٔ اینها مستحب است؛ اگر وقت کم باشد، قنوت کوتاه نیز کافی است. پس از قنوت، با رکوع، دو سجده، تشهد و سلام نماز را به پایان برسانید. بدین ترتیب یازده رکعت کامل میشود.
پس از نماز
تسبیحات حضرت فاطمهٔ زهرا (س) را بگویید و سجدهٔ شکر به جا آورید. شیخ طوسی (ره) در «مصباح المتهجد» دعای حزین را نیز برای پس از نماز شب آورده است. سحر وقت اجابت دعاست؛ پس حاجتهای خود را نیز از خدا بخواهید.
روش تسبیحات حضرت فاطمه (س) و سجدهٔ شکر: نماز › روش خواندن نماز › «تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر»
چند مسئلهٔ مهم
نماز شب مستحب است؛ اگر خوانده نشود، گناهی نیست. خواندن قضای آن در روز نیز مستحب است.
شفع و وتر دو نماز جداگانهاند. کسی که نمیتواند همهٔ یازده رکعت را بخواند، هر مقدار که میتواند بخواند؛ مثلاً تنها شفع و وتر.
نماز مستحب را نشسته هم میتوان خواند، اما ایستاده خواندن افضل است.
اگر در نافلهٔ دورکعتی در شمار رکعتها شک کنید، میتوانید بنا را بر کمتر بگذارید (که بهتر است) و میتوانید بنا را بر بیشتر بگذارید، به شرط آنکه بنا گذاشتن بر بیشتر نماز را باطل نکند.
منابع: قرآن کریم؛ الکافی؛ مفاتیح الجنان (نماز شب)؛ مصباح المتهجد؛ آیتالله العظمی سیستانی، توضیح المسائل (مسائل ۷۶۰ و ۱۱۰۳).
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ