روش نماز میت
نماز میت بر هر میت مسلمان واجب کفایی است: اگر عدهای آن را بخوانند، تکلیف از دیگران ساقط میشود. این نماز پنج تکبیر دارد؛ پس از هر یک از چهار تکبیر نخست، ذکر یا دعای مخصوصی خوانده میشود و نماز با تکبیر پنجم پایان مییابد. در آن نه سورهٔ حمد هست، نه رکوع، نه سجده، نه تشهد و نه سلام — در حقیقت دعایی برای میت است.
بر چه کسی و چه وقت
بنا بر فتوای آیتالله العظمی سید علی سیستانی، نماز میت بر هر میت مسلمان، و بر کودکی که مسلمان به شمار میآید و شش سالش تمام شده است، واجب است. اگر کودک کمتر از شش سال داشته و نماز را میفهمیده، بنا بر احتیاط واجب بر او نماز خوانده شود؛ و اگر نمیفهمیده، میتوان رجاءً بر او نماز خواند. نماز بر کودکی که مرده به دنیا آمده، مستحب نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۸۲ و ۵۸۳).
نماز پس از غسل، حنوط و کفن و پیش از دفن خوانده شود. نمازی که پیش از اینها یا در اثنای آنها خوانده شود کافی نیست، هرچند از روی فراموشی یا ندانستن مسئله باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۸۴).
اگر میت بدون نماز دفن شد، یا بعداً معلوم شد که نماز باطل بوده است، نبش قبر برای این کار جایز نیست. بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، تا وقتی بدن متلاشی نشده است، میتوان کنار قبر با همان شرایط رجاءً بر او نماز خواند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۶).
شرایط نماز
نیت: قصد قلبی اینکه بر این میت معین قربةً الی الله نماز میخوانم؛ مثلاً «بر این میت نماز میخوانم، واجب، قربةً الی الله». به زبان آوردن آن لازم نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۲).
ایستاده خواندن. اگر هیچکس در آنجا نتواند ایستاده بخواند، نشسته خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۹۲ و ۵۹۳).
نمازگزار رو به قبله باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۸۶).
میت به پشت در برابر او خوابانده شود، بهگونهای که سر میت در سمت راست نمازگزار و پاهایش در سمت چپ او باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۸۶).
نمازگزار از میت زیاد دور نباشد (در نماز جماعت، اگر صفها به هم متصل باشند، اشکالی ندارد)، و جای او از جای میت بهطور آشکار بلندتر یا پستتر نباشد؛ تفاوت اندک اشکالی ندارد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۸۷ و ۵۸۸).
میان میت و نمازگزار مانعی مانند دیوار یا پرده نباشد؛ بودن میت در تابوت مانع به شمار نمیآید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۰).
عورت میت پوشیده باشد؛ اگر کفن کردن ممکن نشد، آن را با هر چیزی بپوشانید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۱).
تکبیرها و دعاها پشت سر هم باشد، چنانکه صورت نماز به هم نخورد. بنا بر احتیاط واجب، در اثنای نماز از سخن گفتن، خندیدن و پشت کردن به قبله پرهیز کنید و بدن را همانگونه آرام نگه دارید که در نمازهای یومیه (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۸۵، ۵۹۲ و ۵۹۸).
طهارت شرط نیست: بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، برای نماز میت وضو، غسل یا تیمم لازم نیست و پاک بودن بدن و لباس نیز لازم نیست؛ از این رو کسی که وضو ندارد، شخص جنب یا زن حائض نیز میتواند این نماز را بخواند. البته بهتر است شرایط نمازهای دیگر رعایت شود، و مستحب است نمازگزار وضو داشته باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۸۵ و ۶۰۰).
بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، مسئولیت غسل، کفن، نماز و دفن میت در درجهٔ اول با ولیّ میت است (ولیّ زن، شوهر اوست؛ و گرنه وارثان به ترتیب طبقات ارث): او یا خود امامت نماز را بر عهده میگیرد یا به دیگری اجازه میدهد. نمازی که بدون اجازهٔ او خوانده شود کافی نیست (برخلاف دفن و مانند آن، که اگر بدون اجازهٔ او هم انجام شود از ولیّ ساقط میشود و تکرار آن لازم نیست)؛ و اگر ولیّ نباشد یا امتناع کند، این کار بر همه واجب کفایی است و اجازهٔ او معتبر نیست. کسی که میت وصیت کرده است امامت نمازش را بر عهده بگیرد و او پذیرفته باشد، لازم نیست از ولیّ اجازه بگیرد، هرچند بهتر است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۵۳۰، ۵۳۴، ۵۳۷ و ۵۹۴؛ توضیح المسائل جامع، ج۱، مسئلهٔ ۷۰۶).
روش نماز — کمترین مقدار واجب
پس از نیت، پنج تکبیر بگویید — هر تکبیر یعنی گفتن اللّٰهُ أَكْبَر. بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، خواندن این مقدار کافی است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۷):
پس از تکبیر اول — شهادتین
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللهِ
گواهی میدهم که معبودی جز خدا نیست و اینکه محمد فرستادهٔ خداست.
پس از تکبیر دوم — صلوات
اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ
خدایا! بر محمد و آل محمد درود فرست.
پس از تکبیر سوم — آمرزش برای مؤمنان
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِناتِ
خدایا! مردان و زنان مؤمن را بیامرز.
پس از تکبیر چهارم — آمرزش برای میت
اگر میت مرد باشد:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذَا الْمَيِّتِ
خدایا! این میت را بیامرز.
اگر میت زن باشد:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذِهِ الْمَيِّتَةِ
خدایا! این میت (زن) را بیامرز.
تکبیر پنجم
با گفتن تکبیر پنجم نماز پایان مییابد؛ پس از آن خواندن چیزی واجب نیست.
روش بهتر و کامل
به نظر آیتالله سیستانی، اگر وقت باشد، بهتر است پس از هر تکبیر این دعاهای مفصل خوانده شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۷).
پس از تکبیر اول
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيْكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُوْلُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشِيْرًا وَنَذِيْرًا بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ
گواهی میدهم که معبودی جز خدا نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ و گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست، که او را به حق، بشارتدهنده و بیمدهنده، پیش از برپایی قیامت فرستاد.
به نظر آیتالله سیستانی، پس از تکبیرها خواندن عین الفاظ روایت لازم نیست: دعاهای دیگر و آیات قرآن را نیز میتوان خواند، به شرط آنکه صورت نماز باقی بماند؛ و بهتر است دعای پس از هر تکبیر، موضوع خاص همان تکبیر را دربر داشته باشد (آیتالله سیستانی، التعلیقة علی العروة الوثقی، فصل کیفیة صلاة المیت، مسئلهٔ ۲). از همین رو بسیاری از مؤمنان پس از تکبیر اول، همراه با شهادتین، به ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) و ائمهٔ اطهار (ع) نیز شهادت میدهند؛ این جزء مقدار واجب نیست.
پس از تکبیر دوم
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَبَارِكْ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَٱرْحَمْ مُحَمَّدًا وَآلَ مُحَمَّدٍ، كَأَفْضَلِ مَا صَلَّيْتَ وَبَارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيْمَ وَآلِ إِبْرَاهِيْمَ، إِنَّكَ حَمِيْدٌ مَجِيْدٌ، وَصَلِّ عَلَىٰ جَمِيْعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِيْنَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصِّدِّيْقِيْنَ وَجَمِيْعِ عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِيْنَ
خدایا! بر محمد و آل محمد درود فرست، و بر محمد و آل محمد برکت فرست، و بر محمد و آل محمد رحمت آور، به برترین گونهای که بر ابراهیم و آل ابراهیم درود و برکت و رحمت فرستادی؛ بهراستی تو ستوده و بزرگواری. و بر همهٔ پیامبران و رسولان، شهیدان و صدیقان و همهٔ بندگان شایستهٔ خدا درود فرست.
پس از تکبیر سوم
اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ الأَحْيَآءِ مِنْهُمْ وَالأَمْوَاتِ، وَتَابِعْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ بِالْخَيْرَاتِ، إِنَّكَ مُجِيۡبُ الدَّعَوَاتِ، إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
خدایا! مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان را بیامرز، زندگانشان و مردگانشان را؛ و میان ما و ایشان خیرات را پیاپی گردان؛ بهراستی تو اجابتکنندهٔ دعاهایی، بهراستی تو بر هر چیزی توانایی.
پس از تکبیر چهارم — اگر میت مرد باشد
اَللّٰهُمَّ إِنَّ هٰذَا الْمُسَجَّیٰ قُدَّامَنَا عَبْدُكَ وَٱبْنُ عَبْدِكَ وَٱبْنُ أَمَتِكَ، نَزَلَ بِكَ وَأَنْتَ خَيْرُ مَنْزُوْلٍ بِهِ، اَللّٰهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَيْرًا، وَأَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، اَللّٰهُمَّ إِنْ كَانَ مُحْسِنًا فَزِدْ فِيْ إِحْسَانِهِ، وَإِنْ كَانَ مُسِيْئًا فَتَجَاوَزْ عَنْ سَيِّئَاتِهِ وَٱغْفِرْ لَهُ، اَللّٰهُمَّ ٱجْعَلْهُ عِنْدَكَ فِيْ أَعْلَىٰ عِلِّيِّيْنَ، وَٱخْلُفْ عَلَیٰ أَهْلِهِ فِي الْغَابِرِيْنَ، وَٱرْحَمْهُ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِيْنَ
خدایا! این کفنپوشیده که پیش روی ما نهاده شده، بندهات و فرزند بندهات و فرزند کنیز توست؛ بر تو مهمان شده و تو بهترین میزبانی. خدایا! ما از او جز نیکی نمیدانیم و تو او را از ما بهتر میشناسی. خدایا! اگر نیکوکار بوده، بر نیکیاش بیفزا، و اگر خطاکار بوده، از بدیهایش درگذر و او را بیامرز. خدایا! او را نزد خود در اعلی علیین جای ده، سرپرستی خانوادهٔ بازماندهاش را بر عهده گیر، و به رحمت خود بر او رحم کن، ای مهربانترین مهربانان.
پس از تکبیر چهارم — اگر میت زن باشد
اَللّٰهُمَّ إِنَّ هٰذِهِ الْمُسَجَّاةَ قُدَّامَنَا أَمَتُكَ وَٱبْنَةُ عَبْدِكَ وَٱبْنَةُ أَمَتِكَ، نَزَلَتْ بِكَ وَأَنْتَ خَيْرُ مَنْزُوْلٍ بِهِ، اَللّٰهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهَا إِلَّا خَيْرًا، وَأَنْتَ أَعْلَمُ بِهَا مِنَّا، اَللّٰهُمَّ إِنْ كَانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِيْ إِحْسَانِهَا، وَإِنْ كَانَتْ مُسِيْئَةً فَتَجَاوَزْ عَنْ سَيِّئَاتِهَا وَٱغْفِرْ لَهَا، اَللّٰهُمَّ ٱجْعَلْهَا عِنْدَكَ فِيْ أَعْلَىٰ عِلِّيِّيْنَ، وَٱخْلُفْ عَلَیٰ أَهْلِهَا فِي الْغَابِرِيْنَ، وَٱرْحَمْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِيْنَ
خدایا! این کفنپوشیده که پیش روی ما نهاده شده، کنیز تو و دختر بندهات و دختر کنیز توست؛ بر تو مهمان شده و تو بهترین میزبانی. خدایا! ما از او جز نیکی نمیدانیم و تو او را از ما بهتر میشناسی. خدایا! اگر نیکوکار بوده، بر نیکیاش بیفزا، و اگر خطاکار بوده، از بدیهایش درگذر و او را بیامرز. خدایا! او را نزد خود در اعلی علیین جای ده، سرپرستی خانوادهٔ بازماندهاش را بر عهده گیر، و به رحمت خود بر او رحم کن، ای مهربانترین مهربانان.
میت کودک نابالغ
به نظر آیتالله سیستانی، دعای مفصل بالا برای میت بالغ است. در نماز بر کودک نابالغ مؤمن، پس از تکبیر چهارم این دعا خوانده میشود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۷):
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ لِأَبَوَیْهِ وَلَنَا سَلَفاً وَفَرَطاً وَأَجْراً
خدایا! او را برای پدر و مادرش و برای ما ذخیرهای پیشفرستاده، پیشرو و پاداشی قرار ده.
میت مستضعف
در روایات آمده است که اگر میت کسی باشد که به سبب کمفهمی یا ناآگاهی نتوانسته حق را بشناسد (مستضعف)، پس از تکبیر چهارم این دعا خوانده شود:
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ
خدایا! کسانی را که توبه کردند و راه تو را پیروی کردند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار.
تکبیر پنجم
با گفتن تکبیر پنجم نماز را به پایان برسانید.
نماز میت به جماعت
بنا بر فتوای آیتالله سیستانی، در نماز جماعت نیز مأموم باید تکبیرها و دعاها را خودش بخواند؛ خواندن امام از سوی او کافی نیست (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۵۹۹).
مستحب است امام تکبیرها و دعاها را بلند و مأمومان آهسته بخوانند، و مأموم پشت سر امام بایستد، هرچند تنها یک نفر باشد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
پیش از آغاز نماز جماعت، سه بار گفتن «الصلاة» مستحب است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
اگر زن حائض در نماز جماعت شرکت کند، در صف نایستد، بلکه جدا بایستد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
مستحبات
اگر میت مرد باشد، امام (یا کسی که فرادا میخواند) مقابل میانهٔ بدن او، و اگر زن باشد، مقابل سینهٔ او بایستد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
با پای برهنه نماز بخوانید و با هر تکبیر دستها را بالا ببرید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
چنان نزدیک میت بایستید که اگر باد لباستان را تکان دهد، به تابوت برسد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
نماز را به جماعت بخوانید، برای میت و مؤمنان بسیار دعا کنید، و در جایی بخوانید که مردم معمولاً برای نماز میت در آن گرد میآیند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۰).
خواندن نماز میت در داخل مسجد مکروه است، مگر در مسجدالحرام (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۶۰۱).
چرا پنج تکبیر؟
بنا بر روایات اهل بیت (ع)، رسول خدا (ص) در نماز میت پنج تکبیر میگفت و در مذهب جعفری همین واجب است. در صحیح مسلم (حدیث ۹۵۷) نیز روایت شده است که زید بن ارقم، صحابی رسول خدا (ص)، بر جنازهای پنج تکبیر گفت و توضیح داد که رسول خدا (ص) نیز پنج تکبیر میگفت.
اگر از مرجعی جز آیتالله سیستانی تقلید میکنید، در این مسائل فتوای مرجع تقلید خود را ببینید.
منابع: آیتالله العظمی سیستانی، توضیح المسائل (ولیّ میت، مسائل ۵۳۰–۵۳۷؛ احکام نماز میت، مسائل ۵۸۲–۶۰۱)، توضیح المسائل جامع (ج۱، مسئلهٔ ۷۰۶) و التعلیقة علی العروة الوثقی (کیفیة صلاة المیت)؛ الکافی، کتاب الجنائز؛ صحیح مسلم، کتاب الجنائز، حدیث ۹۵۷.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ