چیز نجس چگونه پاک میشود؟ — مطهرات
رایجترین راه پاک کردن چیز نجس آب پاک است: نخست خود نجاست را برطرف کنید، سپس آن چیز را با آب پاک بشویید. افزون بر آب، چیزهای دیگری نیز پاک میکنند که آنها را «مطهرات» مینامند، مانند زمین (برای کف پا و ته کفش) و آفتاب (برای زمین و ساختمان). به نظر آیتالله العظمی سید علی سیستانی مطهرات دوازده چیز است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۴۲).
اصل بنیادی این است که هر چیزی پاک است تا وقتی که به نجس بودن آن یقین یا اطمینان پیدا نشود؛ تنها با گمان یا وهم هیچ چیزی نجس نمیشود.
مطهرات دوازدهگانه
آب — تقریباً هر چیز نجسی را پاک میکند (شرح آن در ادامه میآید).
زمین — کف پا و ته کفش.
آفتاب — زمین، ساختمان و دیوار.
استحاله — حقیقت چیز نجس بهکلی دگرگون شود، مانند چوب نجس که بسوزد و خاکستر شود.
انقلاب — مانند شراب که خودبهخود یا با افزودن چیزی به آن، سرکه شود.
انتقال — مانند خون انسان که پشه آن را بمکد و خون پشه به شمار آید.
اسلام — با مسلمان شدن کافر، بدن او پاک میشود.
تبعیت — با پاک شدن چیزی، چیزی که همراه آن است نیز پاک شود، مانند شرابی که سرکه شود و ظرفش نیز پاک گردد.
برطرف شدن عین نجاست — مانند بدن حیوان، یا درون دهان و بینی انسان، که با برطرف شدن نجاست پاک میشود.
استبراء حیوان نجاستخوار — حیوان حلالگوشتی که به خوردن نجاست انسان عادت کرده است، تا مدت معیّنی به او غذای پاک داده شود.
غایب شدن مسلمان — با شرایطی، اگر بدن یا لباس مسلمانی نجس بوده و او مدتی از دیده پنهان شده و احتمال برود که آن را پاک کرده است، پاک شمرده میشود.
بیرون آمدن خون ذبیحه به اندازهٔ معمول — خونی که پس از آن در بدن حیوان باقی میماند پاک است.
پاک کردن با آب
آب باید مطلق (خالص و نیامیخته با چیز دیگر) و پاک باشد و در شستنی که چیز با آن پاک میشود، رنگ، بو یا مزهٔ نجاست را نگیرد. پیش از شستن، برطرف کردن عین نجاست (مثلاً اثر خون یا بول) لازم است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴۳ و ۱۶۴). به فتوای آیتالله سیستانی:
بدن یا لباسی که با بول نجس شده است، با آب کم (قلیل، مانند آب آفتابه یا سطل) باید دو بار شسته شود؛ در آب کر نیز بنابر احتیاط واجب دو بار؛ و در آب جاری یک بار کافی است (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۵۳ و ۱۵۴).
در نجاستهای دیگر، پس از برطرف شدن عین نجاست، یک بار ریختن آب قلیل کافی است. لباسی را که با آب قلیل شسته میشود باید فشار داد تا غسالهاش بیرون آید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۵۶).
اگر لباس یک بار در آب کر یا جاری فرو برده شود، بهگونهای که آب به همهٔ جاهای نجس آن برسد، پاک میشود (حکم بول پیشتر گذشت؛ آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۵۳).
ظرف نجس را باید سه بار از درون با آب قلیل شست. ظرفی را که سگ لیسیده است، نخست با خاک پاک خاکمال کنید، سپس دو بار با آب بشویید. اگر خوک ظرفی را بلیسد یا موش صحرایی در آن بمیرد، باید هفت بار شسته شود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴۴ و ۱۴۶).
«کر» به نظر آیتالله سیستانی مقدار آبی است که ظرفی به حجم سیوشش (۳۶) وجب مکعب را پر کند، یعنی تقریباً سیصد و هشتاد و چهار (۳۸۴) لیتر؛ و آب لولهکشی که به آب کر متصل است، حکم کر را دارد (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۴ و ۱۷۱). مقدار کر نزد مراجع دیگر اندکی متفاوت است؛ توضیح المسائل مرجع خود را ببینید.
پاک کردن با زمین
اگر کف پا یا ته کفش بر اثر راه رفتن روی زمین نجس، نجس شود، با راه رفتن یا مالیدن بر زمین پاک و خشک (خاک، سنگ، آجر و مانند آن) پاک میشود، به شرط آنکه عین نجاست با همین کار برطرف شود. به نظر آیتالله سیستانی راه رفتن روی فرش، حصیر یا علف پاک نمیکند، و (بنابر احتیاط واجب) راه رفتن روی آسفالت و کف چوبی نیز پاک نمیکند؛ و بهتر است دستکم پانزده ذراع (حدود هفت متر) راه برود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۷۷ تا ۱۷۹).
پاک کردن با آفتاب
به فتوای آیتالله سیستانی، آفتاب زمین، ساختمان و دیوار را با پنج شرط پاک میکند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۸۵):
جای نجس به اندازهای تر باشد که اگر چیزی به آن برسد، آن چیز نیز تر شود؛ اگر خشک است، نخست آن را تر کنید.
عین نجاست بر آن باقی نباشد.
آفتاب مستقیماً بر آن بتابد؛ اگر پرده یا ابر مانع باشد کافی نیست، ولی ابر بسیار نازکی که مانع تابش آفتاب نشود اشکالی ندارد.
تنها آفتاب آن را خشک کند؛ اگر باد نیز در خشک کردن شریک باشد کافی نیست، مگر آنکه باد چنان ملایم باشد که خشک شدن کار آفتاب شمرده شود.
آفتاب تمام بخش نجس ساختمان را یکباره خشک کند؛ اگر رویهٔ آن یک روز و بخش زیرینش روز دیگر خشک شود، تنها رویه پاک میشود.
به نظر ایشان آفتاب حصیر را پاک میکند (ولی نخهایی را که با آن بافته شده پاک نمیکند)، اما بنابر احتیاط واجب درخت، علف، در و پنجره با آفتاب پاک نمیشوند. اگر شک کنید که هنگام تابیدن آفتاب آنجا تر بوده یا نه، یا عین نجاست پیش از آن برطرف شده بوده یا نه، آنجا همچنان نجس شمرده میشود (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسائل ۱۸۶ و ۱۸۷).
نجاست چگونه ثابت میشود؟
خود شما یقین یا اطمینان پیدا کنید که فلان چیز نجس است. با گمان تنها، پرهیز لازم نیست؛ از همین رو غذای رستوران یا بازار تا زمانی که به نجاستش اطمینان نیابید، نجس شمرده نمیشود.
کسی که آن چیز در اختیار اوست (مثلاً صاحبخانه) بگوید نجس است، به شرط آنکه دروغگو شناخته نشود.
دو مرد عادل بگویند نجس است و سبب آن را نیز بیان کنند (مثلاً اینکه خون یا بول به آن رسیده است). به نظر آیتالله سیستانی، اگر یک شخص عادل یا فرد مورد اعتماد دیگری بگوید، حتی اگر شما اطمینان پیدا نکنید، احتیاط واجب آن است که از آن چیز پرهیز کنید (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۱۵). در این مسئله فتاوای مراجع متفاوت است؛ به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید.
اگر پس از شستن شک کنید که نجاست کاملاً برطرف شده یا نه، آن قدر بشویید تا اطمینان پیدا کنید؛ ولی کسی که دچار وسواس است به شک خود اعتنا نکند (آیتالله سیستانی، توضیح المسائل، مسئلهٔ ۱۷۲).
منابع: آیتالله سیستانی، توضیح المسائل (آب کر، مسئلهٔ ۱۴؛ ثبوت نجاست، مسئلهٔ ۱۱۵؛ مطهرات، مسئلهٔ ۱۴۲؛ آب، مسائل ۱۴۳–۱۷۲؛ زمین، مسائل ۱۷۷–۱۸۴؛ آفتاب، مسائل ۱۸۵–۱۸۸)؛ توضیح المسائل مراجع، باب مطهرات.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ