تسبیحات حضرت زهرا (س) و سجدهٔ شکر

آنچه پس از سلام نماز خوانده می‌شود تعقیبات نام دارد — یعنی آنچه «در پی» نماز می‌آید. رسول خدا (ص) فرمود که بنده هیچ‌گاه به اندازهٔ لحظهٔ پس از نماز واجب به خدا نزدیک نیست، و روایات اهل بیت (ع) دو عمل را بیش از همه سفارش کرده‌اند: تسبیحات حضرت فاطمهٔ زهرا (س) و سجدهٔ شکر. هر دو مستحب‌اند نه واجب — اما دوستدار اهل بیت (ع) هرگز نباید آن‌ها را ترک کند.

پس از سلام، رو به قبله نشسته بمانید، سه بار اَللّٰهُ اَكْبَرُ بگویید و هر بار دست‌ها را تا گوش‌ها بالا ببرید، سپس شروع کنید.

تسبیحات حضرت فاطمهٔ زهرا (س)

[ جای تصویر — شخصی که پس از نماز رو به قبله نشسته و با تسبیح تربت کربلا در دست راست می‌شمارد ]

این تسبیح از کجا آمده است

حضرت فاطمه (س) در خانه آن‌قدر کار می‌کرد — آسیاب کردن، آب آوردن، جارو کردن — که دستانش تاول زد. نزد پدرش رسول خدا (ص) رفت تا از اسیرانی که به مدینه آمده بودند خادمی بخواهد. حضرت فرمود: «آیا چیزی بهتر از خادم به تو ندهم؟» — و این تسبیح را به او آموخت تا پس از هر نماز و هنگام خواب بگوید. فاطمه (س) گفت: «از خدا و رسولش خشنودم.» (من لا یحضره الفقیه، ج۱؛ علل الشرائع)

فضیلت آن

• امام باقر (ع): «خدا با هیچ ستایشی برتر از تسبیح فاطمه (س) عبادت نشده است. اگر چیزی بهتر از آن بود، رسول خدا (ص) آن را به فاطمه می‌بخشید.» (الکافی، ج۳)

• امام صادق (ع): «هر که پس از نماز واجب، پیش از آنکه پاهایش را دراز کند، تسبیح فاطمه (س) را بگوید، خدا او را می‌آمرزد.» (الکافی، ج۳)

• امام صادق (ع) همچنین فرمود این تسبیح همان «ذکر کثیر» است که خدا در قرآن به آن فرمان داده: يَا أَيُّهَا الَّذِيْنَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْرًا كَثِيْرًا — «ای مؤمنان، خدا را بسیار یاد کنید.» (سورهٔ احزاب ۳۳:۴۱)

• امام صادق (ع): «تسبیح فاطمه (س) هر روز پس از هر نماز، نزد من از هزار رکعت نماز در هر روز محبوب‌تر است.» (من لا یحضره الفقیه)

روش گفتن — گام‌به‌گام

همان‌طور که برای سلام نشسته بودید بمانید. با انگشتان بشمارید، یا بهتر با تسبیح — در روایات تسبیح از تربت کربلا سفارش شده است. ترتیب ثابت است: اول تکبیر، سپس حمد، سپس تسبیح.

۱. ۳۴ بار:

اَللّٰهُ اَكْبَرُ

Allāhu akbar.

خدا بزرگ‌تر است. (۳۴ بار)

۲. ۳۳ بار:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

Al-ḥamdu lillāh.

ستایش از آنِ خداست. (۳۳ بار)

۳. ۳۳ بار:

سُبْحَانَ اللّٰهِ

Subḥānallāh.

خدا پاک و منزّه است. (۳۳ بار)

جمعاً صد می‌شود. مستحب است در پایان یک بار لَاۤ اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ (معبودی جز خدا نیست) بگویید و سپس هر تعقیب دیگری که می‌خواهید بخوانید.

احکام تسبیح

• پس از هر نماز، واجب یا مستحب، و نیز پیش از خواب مستحب است. بیشترین فضیلت آن وقتی است که بلافاصله پس از سلام، پیش از تغییر حالت یا سخن گفتن، گفته شود.

• اگر ذکرها را با ترتیب اشتباه گفتید، به جایی که ترتیب به هم خورد برگردید و از آنجا ادامه دهید.

• اگر در شماره شک کردید، عدد کمتر را بگیرید و کامل کنید؛ یکی دو تا اضافه گفتن از باب احتیاط اشکالی ندارد.

• تسبیح فاطمه (س) همان ذکری است که با «تسبیح کربلا» در دست، در هر ساعت روز گفتنش مستحب است.

سجدهٔ شکر

[ جای تصویر — سجدهٔ شکر: پیشانی روی مهر پس از نماز، کف دست‌ها روی زمین، هفت عضو روی زمین مانند سجدهٔ نماز ]

چیست و کی انجام می‌شود

سجدهٔ شکر سجده‌ای است که پس از هر نماز، واجب یا مستحب، برای سپاس از خدا به خاطر توفیق عبادت انجام می‌شود. همچنین هرگاه نعمتی به شما برسد یا بلایی دفع شود مستحب است — با شنیدن خبر خوش، با بهبودی از بیماری، با یادآوری نعمتی از خدا. اهل بیت (ع) هرگاه نعمتی را به یاد می‌آوردند بی‌درنگ به این سجده می‌افتادند.

فضیلت آن

• امام صادق (ع): «سجدهٔ شکر پس از نماز واجب، نماز را کامل می‌کند، پروردگار را خشنود می‌سازد و فرشتگان را به شگفتی می‌آورد. چون بنده نماز بخواند و سپس سجدهٔ شکر کند، خدا به فرشتگان می‌فرماید: بندهٔ مرا بنگرید؛ واجب مرا ادا کرد و پیمانم را تمام کرد، سپس برای آنچه به او دادم سجدهٔ شکر کرد. فرشتگان من، پاداش او چیست؟ می‌گویند: رحمتت، بهشتت… و خدا می‌فرماید: آن را و بیش از آن به او دادم…» (الکافی، ج۳، باب سجود الشکر)

• امام صادق (ع): «هرگاه نعمت خدا را به یاد آوردی، گونه‌ات را برای شکر بر زمین بگذار؛ اگر سواره‌ای پیاده شو و گونه بر زمین بگذار؛ و اگر نتوانستی گونه را بر زین بگذار، یا دست‌کم دستت را بر گونه بگذار و خدا را سپاس گوی.» (الکافی)

روش انجام — گام‌به‌گام

۱. نیت. پس از تسبیح فاطمه (س) — یا اگر می‌خواهید بلافاصله پس از سلام — نیت سجدهٔ شکر برای خدا کنید.

۲. به سجده بروید. پیشانی را روی مهر بگذارید و هفت عضو روی زمین باشد، دقیقاً مانند سجدهٔ نماز. واجب نیست سجدهٔ شکر بر زمین باشد، اما بهتر است و روش اهل بیت (ع) همین است.

۳. ذکر بگویید. ساده‌ترین و پرروایت‌ترین این است:

شُكْرًا لِلّٰهِ

Shukran lillāh.

سپاس خدای را. (۳ بار، یا ۱۰۰ بار)

یا چنان‌که در تعقیبات مفاتیح الجنان آمده، صد بار بگویید:

شُكْرًا شُكْرًا

Shukran, shukran.

سپاس، سپاس. (۱۰۰ بار)

یا صد بار:

عَفْوًا عَفْوًا

ʿAfwan, ʿafwan.

(از تو) گذشت، گذشت (می‌خواهم). (۱۰۰ بار)

[ جای تصویر — گذاشتن گونهٔ راست بر زمین در سجدهٔ شکر، سپس گونهٔ چپ ]

۴. گونه‌ها (مستحب). از امام صادق (ع) روایت شده که پس از ذکر، پیشانی را بردارید، گونهٔ راست را بر زمین بگذارید و ذکر بگویید، سپس گونهٔ چپ را و ذکر بگویید، سپس پیشانی را دوباره بر مهر بگذارید و یک بار دیگر ذکر بگویید. در هر حالت مستحب است يَا رَبِّ يَا رَبِّ (ای پروردگارم، ای پروردگارم) را پیاپی بگویید و سپس حاجات خود را بخواهید.

۵. برخیزید. آرام بنشینید. مستحب است دست را بر جای سجده بکشید و بر صورت بمالید.

احکام سجدهٔ شکر

• مستحب است، نه واجب. ترک آن بر نماز اثری ندارد.

• وضو شرط آن نیست، چون جزء نماز نیست — اما بهتر است با وضو انجام شود، در همان حالتی که پس از نماز دارید.

• می‌توان آن را پیش یا پس از تسبیح فاطمه (س) انجام داد. روش رایج: سه تکبیر، تسبیح، سپس سجدهٔ شکر.

• یک سجده کافی است؛ دو سجده با نشستن کوتاه میان آن‌ها نیز روایت شده و بهتر است.

• بانوان دقیقاً به همین شکل انجام می‌دهند.

تعقیبی کوتاه برای هر نماز

از میان تعقیبات مشترک همهٔ نمازها، این اقرار به ایمان که در مفاتیح الجنان آمده، پس از هر نماز، پیش یا پس از تسبیح، مستحب است:

اَللّٰهُمَّ اِنِّيْ اُشْهِدُكَ وَاُشْهِدُ مَلَائِكَتَكَ وَاَنْبِيَاءَكَ وَرُسُلَكَ وَجَمِيْعَ خَلْقِكَ اَنَّكَ اَنْتَ اللّٰهُ رَبِّيْ، وَالْاِسْلَامَ دِيْنِيْ، وَمُحَمَّدًا نَبِيِّيْ، وَعَلِيًّا وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَعَلِيًّا وَمُحَمَّدًا وَجَعْفَرًا وَمُوْسٰى وَعَلِيًّا وَمُحَمَّدًا وَعَلِيًّا وَالْحَسَنَ وَالْحُجَّةَ اَئِمَّتِيْ، بِهِمْ اَتَوَلّٰى وَمِنْ اَعْدَائِهِمْ اَتَبَرَّأُ

Allāhumma innī ush-hiduka wa ush-hidu malā’ikataka wa anbiyā’aka wa rusulaka wa jamīʿa khalqika annaka antallāhu Rabbī, wal-Islāma dīnī, wa Muḥammadan nabiyyī, wa ʿAliyyan wal-Ḥasana wal-Ḥusayna wa ʿAliyyan wa Muḥammadan wa Jaʿfaran wa Mūsā wa ʿAliyyan wa Muḥammadan wa ʿAliyyan wal-Ḥasana wal-Ḥujjata a’immatī, bihim atawallā wa min aʿdā’ihim atabarra’.

خدایا! تو را و فرشتگانت و پیامبرانت و فرستادگانت و همهٔ آفریدگانت را گواه می‌گیرم که تو خدا، پروردگار منی؛ اسلام دین من است؛ محمد (ص) پیامبر من است؛ و علی، حسن، حسین، علی، محمد، جعفر، موسی، علی، محمد، علی، حسن و حجت (عج) امامان منند. آنان را دوست می‌دارم و از دشمنانشان بیزارم.

منابع: الکافی (کتاب الصلاة، باب تسبیح فاطمه و باب سجود الشکر)؛ من لا یحضره الفقیه، ج۱؛ وسائل الشیعه، ابواب التعقیب؛ مفاتیح الجنان، تعقیبات مشترکه. احکام بر اساس فتاوای مراجع مذهب جعفری.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ