مسائل مهم نماز — پرسش و پاسخ
این صفحه مسائلی را گرد آورده که یک مسلمان شیعه بیش از همه به آن‌ها نیاز دارد: نماز جماعت، قرائت، شرایط نماز، مبطلات، شک‌ها، نماز مسافر و قضای نمازهای فوت‌شده. هر پاسخ بر اساس فتاوای مشهور مراجع مذهب جعفری در توضیح المسائل است؛ هر جا مرجع تقلید شما در جزئیاتی نظر دیگری دارد، فتوای او ملاک است.
نماز جماعت
پرسش: برای نماز جماعت دست‌کم چند نفر لازم است؟
برای نمازهای یومیه دو نفر کافی است: امام و یک مأموم — حتی اگر مأموم زن یا کودک ممیّز باشد. برای نماز جمعه دست‌کم پنج نفر لازم است: امام و چهار نفر دیگر. جماعت در نمازهای یومیه مستحب مؤکد است؛ در روایات آمده که یک رکعت با جماعت از نمازهای بسیارِ فرادا بهتر است.
پرسش: نیت نماز پشت سر امام چگونه است؟
نماز را مانند همیشه نیت کنید و بیفزایید که به این امام معیّن اقتدا می‌کنید. مثلاً: «سه رکعت نماز مغرب می‌خوانم، به اقتدای این امام، ادا، واجب، قربةً الی الله». به عربی:
أُصَلِّيْ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ، مُقْتَدِيًا بِهٰذَا الْإِمَامِ، أَدَاءً وَاجِبًا قُرْبَةً إِلَى اللّٰهِ
Uṣallī ṣalātal-maghribi thalātha rakaʿāt, muqtadiyan bi-hādhal-imām, adā’an wājiban qurbatan ilallāh.
دانستن نام امام لازم نیست، اما باید امام معیّنی در ذهن داشته باشید — «هر که امامت می‌کند» کافی نیست. امام باید بالغ، عاقل، حلال‌زاده، عادل و دارای قرائت صحیح باشد و اگر مردان پشت سرش نماز می‌خوانند، مرد باشد.
پرسش: آیا مأموم سورهٔ حمد و سوره را می‌خواند؟
خیر — در رکعت اول و دوم نه. قرائت امام به جای قرائت مأموم است. در نمازهای جهری (صبح، مغرب، عشا) اگر صدای امام را می‌شنوید — حتی اگر کلمات را تشخیص ندهید — باید ساکت باشید و گوش دهید؛ اگر اصلاً صدایش را نمی‌شنوید، می‌توانید خودتان آهسته بخوانید و این کار مستحب است. در نمازهای اخفاتی (ظهر، عصر) مأموم حمد و سوره را نمی‌خواند؛ به جای آن می‌تواند آهسته ذکر بگوید، مانند سُبْحَانَ اللّٰهِ. قرائت دو سوره تنها با امام است.
در رکعت سوم و چهارم مأموم باید خودش آهسته تسبیحات اربعه یا سورهٔ حمد را بخواند، دقیقاً مانند نماز فرادا.
پرسش: مأموم چه چیزهای دیگری می‌خواند؟
همه چیز جز قرائت دو رکعت اول: ذکر رکوع و سجود، تشهد، سلام و قنوت را مأموم خودش همراه امام می‌خواند.
پرسش: مأموم تا چه اندازه باید از امام پیروی کند؟
افعال مأموم — رکوع، سجده، برخاستن — نباید از امام جلوتر باشد؛ او با امام یا کمی پس از او حرکت می‌کند. آن‌قدر هم عقب نماند که دیگر «پیروی» صدق نکند. اگر سهواً پیش از امام به رکوع یا سجده رفت، باید برگردد و دوباره با امام برود؛ اگر عمداً چنین کرد، جماعتش باطل می‌شود. در اقوال مأموم می‌تواند اذکار را پیش یا پس از امام بگوید، جز تکبیرة الاحرام که فقط پس از تکبیر امام گفته می‌شود؛ و مأموم نباید پیش از امام سلام دهد.
پرسش: اگر دیر به جماعت برسم چه کنم؟
اگر امام در رکوع باشد و شما در رکوع او به او برسید، آن رکعت را درک کرده‌اید.
اگر امام در رکعت سوم یا چهارم باشد و شما در قیام او ملحق شوید، باید خودتان حمد و سوره را بخوانید؛ اگر وقت تمام کردن پیش از رکوع او نیست، فقط حمد را بخوانید، و اگر آن هم نمی‌رسد، صبر کنید و در رکوع به او بپیوندید.
اگر امام در تشهد آخر باشد، می‌توانید تکبیر بگویید و به حالت تجافی (نیم‌خیز، بر سر انگشتان پا و دست) بنشینید تا ثواب جماعت را ببرید، و وقتی امام سلام داد برخیزید و نماز خود را شروع کنید.
اگر پس از تمام شدن نماز امام رکعت‌هایی از شما باقی مانده، آن‌ها را فرادا کامل کنید و حمد و سوره را خودتان بخوانید.
پرسش: آیا زنان می‌توانند در جماعت شرکت کنند یا امامت کنند؟
بله. زنان پشت صف مردان (یا جدا از آنان) می‌ایستند. زن می‌تواند امام جماعت زنان باشد، اما نه امام مردان.
قرائت
پرسش: هنگام آهسته خواندن آیا باید لب‌ها را حرکت داد؟
بله. چه فرادا بخوانید و چه با جماعت، «آهسته» یعنی خواندن با زبان و لب‌ها به گونه‌ای که خودتان صدای خود را بشنوید. خواندن تنها در دل قرائت نیست، و نمازی که فقط در دل خوانده شود باطل است.
پرسش: آیا پس از شروع یک سوره می‌توان به سورهٔ دیگری رفت؟
بله — اگر سوره‌ای را شروع کرده‌اید و می‌خواهید آن را رها کنید و سورهٔ دیگری بخوانید، تا وقتی به نصف آن نرسیده‌اید می‌توانید. اما اگر سورهٔ اخلاص (قل هو الله احد) یا سورهٔ کافرون (قل یا ایها الکافرون) را شروع کرده‌اید، نمی‌توانید به سورهٔ دیگری عدول کنید، حتی پس از بسم‌الله به نیت آن سوره — مگر در نماز جمعه که می‌توان از آن‌ها به سورهٔ جمعه یا منافقون عدول کرد. اگر سهواً و به گمان اینکه سورهٔ دیگری می‌خوانید شروع کرده‌اید، می‌توانید عدول کنید.
پرسش: آیا تلفظ صحیح کلمات لازم است؟
بله. پس از حفظ کردن نماز، قرائت آن را نزد عالمی شایسته بیاموزید و تلفظ هر کلمه را درست کنید. خواندن نماز با قرائت صحیح و ادای حروف از مخارج درست واجب است؛ بدون آن صحت نماز مشکوک است. کسی که هنوز نمی‌تواند درست بخواند باید به یادگیری ادامه دهد و در این میان تا آنجا که می‌تواند درست بخواند؛ اگر وقت نماز تنگ است، با آنچه می‌داند نماز بخواند.
پرسش: آیا نماز را می‌توان به فارسی، اردو یا زبان دیگری خواند؟
خیر. نماز جز به عربی خوانده نمی‌شود. ترجمه را نیز بیاموزید و هنگام قرائت معنا را در ذهن داشته باشید تا خشوع و خضوع در نماز بماند — اما الفاظ باید همان الفاظ عربی باشد.
پرسش: آیا پس از سورهٔ حمد «آمین» بگویم یا دست‌ها را ببندم؟
خیر. گفتن عمدی «آمین» پس از حمد در فقه شیعه نماز را باطل می‌کند، و همچنین بستن دستی روی دست دیگر (تکتّف). در تمام قیام دست‌ها در دو پهلو آویزان است.
پرسش: آیا بسم‌الله در ظهر و عصر بلند گفته می‌شود؟
مستحب است در نمازهای اخفاتی بسم‌الله هر دو سوره بلند گفته شود؛ بقیهٔ قرائت آهسته است.
شرایط نماز
پرسش: در سجده پیشانی را بر چه چیزی می‌توان گذاشت؟
بر زمین، یا بر آنچه از زمین می‌روید و خوردنی و پوشیدنی نیست: مهر، سنگ، شن، چوب، حصیر، برگ و کاغذی که از چوب ساخته شده. بهترین آن‌ها تربت کربلاست. سجده بر فرش، پارچه، پلاستیک، فلز، آسفالت، چرم یا هر چیز خوردنی و پوشیدنی صحیح نیست. اگر چیز جایزی در دسترس نیست، بر آنچه هست به ترتیبی که در رساله‌ها آمده سجده کنید (مثلاً لباس پنبه‌ای، سپس پشت دست).
پرسش: در نماز چه چیزی باید پوشیده شود؟
مرد باید عورتین را بپوشاند؛ پوشاندن از ناف تا زانو مستحب است. زن باید تمام بدن و مویش را بپوشاند، جز صورت (به اندازه‌ای که در وضو شسته می‌شود)، دست‌ها تا مچ و پاها تا مچ. لباس باید پاک باشد، غصبی نباشد، از اجزای حیوان حرام‌گوشت نباشد و برای مرد ابریشم خالص یا زربفت نباشد. زیور طلا بر مرد نماز را باطل می‌کند.
پرسش: اگر جهت قبله را ندانم چه کنم؟
بکوشید آن را تعیین کنید — با قطب‌نما، برنامهٔ قبله، محراب مسجد یا پرسیدن از افراد مورد اعتماد. اگر باز هم نتوانستید، به جهتی که گمان قوی‌تر دارید نماز بخوانید. اگر هیچ گمانی ندارید، نزد بسیاری از مراجع نماز به یک جهت کافی است؛ نماز به چهار جهت احتیاط مستحب است.
پرسش: آیا می‌توان ظهر و عصر، یا مغرب و عشا را با هم خواند؟
بله. بنا بر مذهب اهل بیت (ع) خواندن ظهر و عصر پشت سر هم، و مغرب و عشا پشت سر هم، بدون هیچ عذری جایز است — رسول خدا (ص) در مدینه بدون سفر و باران چنین کرد. بهتر است هر نماز در وقت فضیلت خود خوانده شود، اما جمع کاملاً صحیح است.
پرسش: وقت هر نماز چیست؟
صبح: از فجر صادق تا طلوع آفتاب.
ظهر و عصر: از ظهر شرعی (وقتی سایه شروع به بلند شدن می‌کند) تا غروب؛ اول وقت به اندازهٔ چهار رکعت مخصوص ظهر و آخر آن به اندازهٔ چهار رکعت مخصوص عصر است.
مغرب و عشا: مغرب وقتی شروع می‌شود که سرخی سمت مشرق پس از غروب از بالای سر بگذرد — نه خود غروب؛ وقت تا نیمهٔ شب شرعی (میان غروب و فجر صادق) ادامه دارد. اول وقت به اندازهٔ سه رکعت مخصوص مغرب و آخر آن به اندازهٔ چهار رکعت مخصوص عشاست.
پرسش: آیا می‌توان در خودرو، قطار یا هواپیمای در حال حرکت نماز خواند؟
اگر بتوانید آرام باشید، رو به قبله بایستید و درست سجده کنید، نماز صحیح است. وگرنه صبر کنید تا بتوانید — مگر آنکه وقت در حال تمام شدن باشد، که در این صورت در همان وسیله تا آنجا که می‌توانید نماز بخوانید، دست‌کم هنگام تکبیر رو به قبله، و بعد نیازی به اعاده نیست.
مبطلات نماز
پرسش: چه چیزهایی نماز را باطل می‌کند؟
هر چه وضو یا غسل را باطل کند.
دست بستن (تکتّف) به قصد عبادت.
برگرداندن تمام بدن از قبله.
سخن گفتن عمدی، حتی یک کلمه که ذکر، دعا یا قرآن نباشد — پاسخ سلام استثناست چون واجب است: با همان الفاظ پاسخ دهید.
خندیدن عمدی با صدا.
گریهٔ عمدی با صدا برای امر دنیوی (گریه از ترس خدا نماز را باطل نمی‌کند).
هر کاری که صورت نماز را به هم بزند، مانند پریدن یا کف زدن.
خوردن یا آشامیدن.
گفتن «آمین» پس از سورهٔ حمد.
شک‌های مبطل نماز (در ادامه).
کم یا زیاد کردن رکن، حتی سهواً؛ کم یا زیاد کردن عمدی هر واجب دیگر.
از بین رفتن شرطی از شرایط نماز — مثلاً نجس شدن لباس بدون راهی برای برطرف کردن آن.
پرسش: در نماز چه چیزی مکروه است؟
اندکی برگرداندن صورت به یک سو، بستن چشم‌ها، بازی با ریش یا دست‌ها، شکاندن انگشتان، نگاه به آسمان، نماز با نگه داشتن ادرار یا مدفوع، نماز در حال چرت، زیاد باز گذاشتن پاها، و نماز رو به تصویر، در باز یا آتش. هیچ‌یک از این‌ها نماز را باطل نمی‌کند، اما ثواب و خشوع آن را کم می‌کند.
شک در نماز
پرسش: اگر در شمارهٔ رکعت‌ها شک کنم چه کنم؟
شک‌های مبطل: هر شکی در شمارهٔ رکعت‌های نماز دو رکعتی (صبح، نماز مسافر)، در مغرب سه رکعتی، یا شکی در نماز چهار رکعتی که یک طرفش «یک» یا «دو» باشد پیش از تمام شدن سجدهٔ دوم.
شک‌هایی که با نماز احتیاط حل می‌شود (پس از سجدهٔ دوم): «دو یا سه؟» ← بنا بر سه، سپس یک رکعت ایستاده. «سه یا چهار؟» ← بنا بر چهار، سپس یک رکعت ایستاده (یا دو رکعت نشسته). «دو یا چهار؟» ← بنا بر چهار، سپس دو رکعت ایستاده. «دو، سه یا چهار؟» ← بنا بر چهار، سپس دو رکعت ایستاده و دو رکعت نشسته.
«چهار یا پنج؟» پس از سجدهٔ دوم ← بنا بر چهار، سپس سجدهٔ سهو. «چهار یا پنج؟» در حال ایستاده ← بنشینید؛ شک به «سه یا چهار» تبدیل می‌شود و مانند بالا حل می‌شود.
ابتدا مکث و فکر کنید؛ اگر گمان قوی پیدا شد به آن عمل کنید. کثیرالشک به شک خود اعتنا نمی‌کند و بنا را بر صحت می‌گذارد. شک در جزئی پس از گذشتن محل آن — مثلاً شک در رکوع در حال سجده — اعتنا ندارد.
پرسش: نماز احتیاط چگونه خوانده می‌شود؟
بلافاصله پس از سلام، بدون روگرداندن یا انجام کار مبطل، نیت نماز احتیاط کنید، تکبیر بگویید، فقط سورهٔ حمد را بخوانید (آهسته، بدون سورهٔ دوم و بدون قنوت)، سپس رکوع، دو سجده، تشهد و سلام. اگر دو رکعت واجب باشد، پس از رکعت اول تشهد نخوانید؛ برخیزید، حمد بخوانید، رکوع، دو سجده، سپس تشهد و سلام.
پرسش: اگر جزئی از نماز را فراموش کنم چه می‌شود؟
اگر رکنی (رکوع، دو سجده، تکبیرة الاحرام) فراموش شود و پیش از رکن بعدی به یاد نیاید، نماز باطل است. فراموش کردن جزء غیر رکنی — یک سجده، تشهد، سخن گفتن سهوی، سلام در جای نادرست — پس از نماز با قضای جزء فراموش‌شده و سجدهٔ سهو جبران می‌شود که در صفحه‌ای جداگانه در همین بخش شرح داده شده است.
مسافر، قضا و مسائل دیگر
پرسش: مسافر چگونه نماز می‌خواند؟
مسافر نمازهای چهار رکعتی (ظهر، عصر، عشا) را دو رکعتی (شکسته) می‌خواند؛ صبح و مغرب تغییری نمی‌کند. این وقتی است که سفر روی هم دست‌کم هشت فرسخ (حدود ۴۴ کیلومتر) باشد و رفتن دست‌کم چهار فرسخ، از حد شهر خود خارج شوید، از ابتدا قصد سفر داشته باشید، قصد ماندن ده روز در مقصد نداشته باشید، سفر برای گناه نباشد، و شغلتان سفر نباشد یا کثیرالسفر نباشید. کسی که ده روز یا بیشتر در جایی می‌ماند، آنجا نماز را تمام می‌خواند. تا وقتی مسافر نماز را شکسته می‌خواند، روزه هم بر او واجب نیست.
پرسش: نمازهایی که از دست رفته چه حکمی دارد؟
هر نماز واجبی که پس از بلوغ فوت شده — یا باطل خوانده شده — باید قضا شود، به همان صورتی که در آن زمان واجب بوده (تمام یا شکسته). قضا در هر وقت و با هر ترتیبی جایز است، هرچند رعایت ترتیب بهتر است. بر پسر بزرگ‌تر واجب است نمازهای فوت‌شدهٔ پدر را قضا کند، و بنا بر احتیاط واجب نمازهای مادر را نیز، یا کسی را برای آن اجیر کند.
پرسش: چگونه در نماز خشوع پیدا کنم؟
آنچه را می‌گویید بفهمید: معنای حمد، سوره و هر ذکر را بیاموزید و هنگام قرائت در ذهن داشته باشید. پیش از نماز با وضو و چند لحظه آرامش آماده شوید، فقط به جای سجده نگاه کنید، و به یاد داشته باشید که در برابر خدا ایستاده‌اید. نماز اول وقت، با جماعت، و پس از اذان و اقامه بسیار به این کمک می‌کند.
منابع: توضیح المسائل مراجع (فصل‌های جماعت، قرائت، مبطلات، شکیات، نماز مسافر و قضا)؛ وسائل الشیعه، کتاب الصلاة. هر جا مراجع اختلاف دارند، از مرجع تقلید خود پیروی کنید.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ