سجدهٔ سهو — شرح کامل
سجدهٔ سهو دو سجده است که بلافاصله پس از سلام برای جبران برخی اشتباهاتی که از روی فراموشی در نماز رخ داده انجام می‌شود. جایگزین آنچه از دست رفته نیست — سجده یا تشهد فراموش‌شده ابتدا جداگانه قضا می‌شود — و رکنِ از دست رفته را نیز جبران نمی‌کند، چون ترک رکن نماز را باطل می‌کند. هرگاه یکی از اسباب آن پیش آید، انجامش واجب است؛ خود نماز، انجام بشود یا نشود، صحیح است، اما ترک عمدی آن گناه است.
[ جای تصویر — شخصی پس از سلام نشسته و آمادهٔ رفتن به سجدهٔ سهو ]
سجدهٔ سهو کی واجب می‌شود
بر اساس فتاوای مشهور مراجع مذهب جعفری، در موارد زیر، وقتی سهواً و نه عمداً رخ دهند، سجدهٔ سهو واجب می‌شود:
سخن گفتن سهوی در نماز. اگر کلمه‌ای یا بیشتر که جزء نماز نیست بر زبان آورید — مثلاً به کسی پاسخ دهید، یا به گمان اینکه نماز تمام شده سخن بگویید — پس از سلام سجدهٔ سهو به جا آورید. گفتن ذکر، دعا یا آیهٔ قرآن «سخن گفتن» نیست. آه کشیدن، سرفه یا صاف کردن گلو هم سخن گفتن نیست.
فراموش کردن یک سجده. اگر یکی از دو سجدهٔ رکعتی را فراموش کنید و فقط پس از رفتن به رکوع رکعت بعد (یا پس از سلام) به یاد آورید، نماز صحیح است؛ پس از سلام ابتدا قضای سجدهٔ فراموش‌شده را به جا آورید، سپس سجدهٔ سهو.
فراموش کردن تشهد. اگر تشهد را فراموش کنید و فقط پس از رفتن به رکوع رکعت بعد به یاد آورید، نماز را کامل کنید؛ پس از سلام بنا بر احتیاط واجب قضای تشهد را به جا آورید و سپس سجدهٔ سهو.
سلام دادن در جای نادرست. اگر سهواً در جایی سلام بدهید که جای سلام نیست — مثلاً پس از رکعت دوم نماز چهار رکعتی، یا پس از رکعت سوم — و پیش از انجام کاری که نماز را باطل می‌کند به یاد آورید، برخیزید، رکعت‌های باقی‌مانده را کامل کنید و پس از سلام پایانی برای سلام بی‌جا سجدهٔ سهو به جا آورید.
شک میان چهار و پنج. اگر پس از رفتن به سجدهٔ دوم نماز چهار رکعتی شک کنید که چهار رکعت خوانده‌اید یا پنج (یا چهار یا شش)، بنا را بر چهار بگذارید، نماز را کامل کنید و سجدهٔ سهو به جا آورید. هر شکی که یک طرفش «چهار» و طرف دیگرش «بیش از چهار» باشد و پس از سجدهٔ دوم پیش آید، به همین شکل حل می‌شود.
ایستادن در جای نشستن، یا نشستن در جای ایستادن. اگر سهواً جایی که باید می‌نشستید بایستید (مثلاً پیش از تشهد) یا جایی که باید می‌ایستادید بنشینید، و سپس اصلاح کنید، بنا بر احتیاط واجب سجدهٔ سهو به جا آورید.
جز این شش مورد، برای هر جزئی که سهواً به نماز افزوده یا از آن کاسته شود — به شرط آنکه رکن نباشد — انجام سجدهٔ سهو احتیاط مستحب است.
سجدهٔ سهو چه چیزهایی را جبران نمی‌کند
ترک یا تکرار رکن. فراموش کردن رکوع، هر دو سجدهٔ یک رکعت، یا تکبیرة الاحرام — یا افزودن یک رکوع اضافه — نماز را باطل می‌کند. باید دوباره خوانده شود؛ سجدهٔ سهو آن را جبران نمی‌کند.
شک‌های مبطل نماز. شک در شمارهٔ رکعت‌ها در نمازهای دو رکعتی (صبح، نماز مسافر)، در مغرب سه رکعتی، یا در دو رکعت اول نماز چهار رکعتی نماز را باطل می‌کند.
شک‌هایی که با نماز احتیاط حل می‌شود. شک‌هایی مانند «سه یا چهار؟»، «دو یا سه؟» (پس از سجدهٔ دوم)، یا «دو یا چهار؟» با بنا گذاشتن بر عدد بیشتر، تمام کردن نماز و سپس خواندن نماز احتیاط حل می‌شود — نه با سجدهٔ سهو. نماز احتیاط در احکام شک شرح داده می‌شود.
روش انجام سجدهٔ سهو — گام‌به‌گام
سجدهٔ سهو بلافاصله پس از سلام، در حالی که هنوز رو به قبله نشسته‌اید، پیش از سخن گفتن، روگرداندن یا هر کار دیگر انجام می‌شود. بنا بر احتیاط واجب شرایط سجدهٔ نماز را رعایت کنید: با وضو باشید، رو به قبله باشید و پیشانی را بر مهر بگذارید و هفت عضو روی زمین باشد.
گام ۱ — نیت
بلافاصله پس از سلام در دل نیت کنید: «سجدهٔ سهو به جا می‌آورم، واجب، قربةً الی الله». لازم نیست به زبان آورده شود. تکبیرة الاحرام گفته نمی‌شود.
گام ۲ — سجدهٔ اول
[ جای تصویر — سجدهٔ سهو: پیشانی روی مهر، هفت عضو بدن روی زمین، دقیقاً مانند سجدهٔ نماز ]
دقیقاً مانند نماز به سجده بروید — پیشانی روی مهر، دو کف دست، دو زانو و سر دو شست پا روی زمین — و پس از آرام گرفتن بگویید:
بِسْمِ اللّٰهِ وَبِاللّٰهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهٗ
Bismillāhi wa billāh, as-salāmu ʿalayka ayyuhan-Nabiyyu wa raḥmatullāhi wa barakātuh.
به نام خدا و به یاری خدا. سلام بر تو ای پیامبر، و رحمت و برکات خدا.
این ذکر رایج‌ترین است و نزد همهٔ مراجع کافی است. صورت روایت‌شدهٔ دیگر: بِسْمِ اللّٰهِ وَبِاللّٰهِ، اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ — «به نام خدا و به یاری خدا؛ خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست.» هر یک را می‌توان گفت؛ آن دو را در یک ذکر با هم نیامیزید.
گام ۳ — نشستن
[ جای تصویر — نشستن راست و آرام میان دو سجدهٔ سهو ]
سر را بردارید و راست و آرام بنشینید، دقیقاً مانند میان دو سجدهٔ نماز. در اینجا ذکری واجب نیست.
گام ۴ — سجدهٔ دوم
به همان شکل به سجدهٔ دوم بروید و همان ذکر را بگویید:
بِسْمِ اللّٰهِ وَبِاللّٰهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهٗ
گام ۵ — تشهد
[ جای تصویر — نشسته به حالت تورّک و خواندن تشهد پس از دو سجده ]
بنشینید و تشهد را کامل، مانند نماز، بخوانید:
اَشْهَدُ اَنْ لَّاۤ اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهٗ لَا شَرِيْكَ لَهٗ
وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهٗ وَرَسُوْلُهٗ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ
Ash-hadu an lā ilāha illallāhu waḥdahū lā sharīka lah, wa ash-hadu anna Muḥammadan ʿabduhū wa rasūluh. Allāhumma ṣalli ʿalā Muḥammadin wa āli Muḥammad.
گام ۶ — سلام
سپس سلام بدهید:
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهٗ
As-salāmu ʿalaykum wa raḥmatullāhi wa barakātuh.
سلام بر شما، و رحمت و برکات خدا.
سجدهٔ سهو تمام شد. در آن نه قرائت هست، نه رکوع و نه قنوت — فقط دو سجده با ذکرشان، تشهد و سلام.
قضای سجده یا تشهد فراموش‌شده
وقتی سبب، سجده یا تشهد فراموش‌شده باشد، جزء فراموش‌شده ابتدا، درست پس از سلام، قضا می‌شود و سجدهٔ سهو در پی آن می‌آید:
قضای سجده: پس از سلام، به نیت قضای سجدهٔ فراموش‌شده، یک سجده با ذکر آن سُبْحَانَ رَبِّيَ الْاَعْلٰى وَبِحَمْدِهٖ به جا آورید، بنشینید، سپس سجدهٔ سهو را به شکل بالا انجام دهید.
قضای تشهد: پس از سلام، به نیت قضای تشهد فراموش‌شده، نشسته تشهد را کامل بخوانید، سپس سجدهٔ سهو را به شکل بالا انجام دهید.
همهٔ شرایط نماز — وضو، قبله، پوشش، آرامش — بر این اجزای قضا نیز جاری است. اگر به خاطر شکی نماز احتیاط هم واجب شده باشد، اول نماز احتیاط، سپس قضای جزء فراموش‌شده، سپس سجدهٔ سهو.
احکام بیشتر
برای هر سبب یک سجدهٔ سهو. اگر در یک نماز دو سبب مختلف پیش آید — مثلاً هم سهواً سخن گفتید و هم یک سجده را فراموش کردید — دو سجدهٔ سهو جداگانه به جا آورید. چند کلمهٔ پیوسته یک سبب شمرده می‌شود؛ سخن گفتن، مکث و دوباره سهواً سخن گفتن دو سبب است.
اگر انجامش را فراموش کردید. هر وقت به یاد آوردید انجام دهید، حتی مدتی بعد؛ نماز صحیح است. تأخیر عمدی آن پس از سلام جایز نیست.
اگر پیش از انجام آن کار مبطلی کردید. اگر پس از سلام و پیش از یادآوری سخن گفتید یا از قبله برگشتید، باز هم سجدهٔ سهو را انجام دهید؛ نیازی به اعادهٔ نماز نیست.
شک در واجب شدن. اگر شک دارید که اصلاً سببی رخ داده یا نه، واجب نیست. اگر یقین دارید سببی رخ داده اما شک دارید که سجدهٔ سهو را انجام داده‌اید یا نه، انجام دهید.
شک در خود سجدهٔ سهو. اگر شک کنید یک سجده انجام داده‌اید یا دو، بنا را بر یک بگذارید و دومی را انجام دهید. اگر شک کنید دو انجام داده‌اید یا سه، بنا را بر دو بگذارید.
نماز را قطع نمی‌کند. چون پس از سلام انجام می‌شود، هیچ کاری در آن نمی‌تواند نمازی را که تازه تمام شده باطل کند.
در جماعت. اگر فقط از مأموم سببی سر زند، فقط او انجام می‌دهد. اگر از امام سببی سر زند و از مأموم نه، فقط امام انجام می‌دهد؛ بر مأموم لازم نیست. در جایی که مراجع دربارهٔ همراهی مأموم با امام در سجدهٔ سهو اختلاف دارند، از مرجع خود پیروی کنید.
مرور سریع
سهواً سخن گفتید ← سجدهٔ سهو.
یک سجده را فراموش کردید ← قضای سجده، سپس سجدهٔ سهو.
تشهد را فراموش کردید ← قضای تشهد (احتیاطاً)، سپس سجدهٔ سهو.
سلام در جای نادرست ← نماز را کامل کنید، سپس سجدهٔ سهو.
شک «چهار یا پنج؟» پس از سجدهٔ دوم ← بنا بر چهار، سپس سجدهٔ سهو.
به جای نشستن ایستادید یا به جای ایستادن نشستید ← سجدهٔ سهو (احتیاط واجب).
رکن از دست رفت (رکوع، دو سجده، تکبیرة الاحرام) ← نماز باطل است؛ دوباره بخوانید.
شک «سه یا چهار؟» و مانند آن ← بنا بر عدد بیشتر، سپس نماز احتیاط.
احکام این صفحه بر اساس فتاوای مشهور مراجع مذهب جعفری (توضیح المسائل، فصل سجدهٔ سهو) است. هر جا مرجع تقلید شما در جزئیاتی نظر دیگری دارد — مثلاً دربارهٔ قضای تشهد یا مورد ششم — به فتوای او عمل کنید.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ