Namazın vacib məsələləri — sual və cavab
Bu səhifə şiə müsəlmanın ən çox ehtiyac duyduğu məsələləri toplayır: camaat namazı, qiraət, namazın şərtləri, onu batil edən işlər, şəkklər, səfər namazı və qəza namazları. Hər cavab Tövzihül-məsaildə verilmiş Cəfəri məzhəbi mərcələrinin məşhur fətvalarına əsaslanır; öz mərcəyi-təqlidiniz hər hansı təfərrüatda fərqli fətva verirsə, ona əməl edin.
Camaat namazı
Sual: Camaat namazı üçün ən azı neçə nəfər lazımdır?
Gündəlik beş namaz üçün iki nəfər kifayətdir: imam və bir məmum — məmum qadın və ya həddi-büluğa çatmamış ağıllı uşaq olsa belə. Cümə namazı üçün ən azı beş nəfər lazımdır: imam və dörd nəfər. Gündəlik namazlarda camaat çox təkidli müstəhəbdir; rəvayətlərdə deyilir ki, camaatla bir rükət tək qılınan çoxlu namazdan üstündür.
Sual: İmamın arxasında namaz qılarkən niyyət necə edilir?
Namazı həmişəki kimi niyyət edin və bu müəyyən imama iqtida etdiyinizi əlavə edin. Məsələn: “Üç rükət Məğrib namazı qılıram, bu imama iqtida edərək, əda, vacib, qürbətən iləllah.” Ərəbcə:
أُصَلِّيْ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ، مُقْتَدِيًا بِهٰذَا الْإِمَامِ، أَدَاءً وَاجِبًا قُرْبَةً إِلَى اللّٰهِ
Uṣallī ṣalātal-maghribi thalātha rakaʿāt, muqtadiyan bi-hādhal-imām, adā’an wājiban qurbatan ilallāh.
İmamın adını bilmək lazım deyil, amma zehninizdə müəyyən bir imam olmalıdır — “kim imamlıq edirsə” kifayət deyil. İmam həddi-büluğa çatmış, ağıllı, halalzadə, adil və düzgün qiraətli olmalı, arxasında kişilər qılırsa kişi olmalıdır.
Sual: Məmum Həmd surəsini və surəni oxuyurmu?
Xeyr — birinci və ikinci rükətdə oxumur. İmamın qiraəti məmumun yerinə keçir. Cəhri namazlarda (Sübh, Məğrib, İşa) imamın səsini eşidirsinizsə — sözləri seçməsəniz belə — susub dinləmək vacibdir; heç eşitmirsinizsə, özünüz astadan oxuya bilərsiniz və bu müstəhəbdir. İxfati namazlarda (Zöhr, Əsr) məmum Həmd və surəni oxumur; əvəzinə astadan zikr deyə bilər, məsələn سُبْحَانَ اللّٰهِ. İki surənin qiraəti yalnız imama məxsusdur.
Üçüncü və dördüncü rükətdə məmum tək qılanda olduğu kimi Təsbihati-ərbəəni və ya Həmd surəsini özü astadan oxumalıdır.
Sual: Məmum başqa nə oxuyur?
İlk iki rükətin qiraətindən başqa hər şeyi: rüku və səcdə zikrini, təşəhhüdü, salamı və qunutu məmum özü imamla birlikdə oxuyur.
Sual: Məmum imama nə qədər tabe olmalıdır?
Məmumun hərəkətləri — əyilmə, səcdə, qalxma — imamdan qabaq olmamalıdır; o, imamla birlikdə və ya ondan bir az sonra hərəkət edir. “Tabe olmaq” sayılmayacaq qədər geri də qalmamalıdır. Səhvən imamdan əvvəl rükuya və ya səcdəyə getsə, qayıdıb imamla yenidən getməlidir; qəsdən etsə, camaatı pozulur. Sözlərdə məmum zikrləri imamdan əvvəl və ya sonra deyə bilər, yalnız təkbirətül-ehramı imamın təkbirindən sonra deməlidir; salamı da imamdan əvvəl deməməlidir.
Sual: Camaata gec çatsam nə edim?
İmam rükuda ikən çatıb onun rükusunda əyilə bilsəniz, o rükəti tutmusunuz.
İmam üçüncü və ya dördüncü rükətdə ikən qiyamda qoşulsanız, Həmd və surəni özünüz oxumalısınız; onun rükusundan əvvəl bitirməyə vaxt yoxdursa, yalnız Həmdi oxuyun, ona da yoxdursa, gözləyib rükuda qoşulun.
İmam son təşəhhüddə ikən təkbir deyib camaat savabını almaq üçün təcafi halında (yarı qalxmış, ayaq barmaqları və əl ucları üzərində) oturun, imam salam verəndə qalxıb öz namazınıza başlayın.
İmam bitirdikdən sonra rükətləriniz qalıbsa, onları tək tamamlayın, Həmd və surəni özünüz oxuyun.
Sual: Qadınlar camaata qoşula və ya imamlıq edə bilərmi?
Bəli. Qadınlar kişi cərgələrinin arxasında (və ya onlardan ayrı) dururlar. Qadın başqa qadınlara imamlıq edə bilər, kişilərə edə bilməz.
Qiraət
Sual: Astadan qılarkən dodaqları tərpətmək lazımdırmı?
Bəli. Tək və ya camaatla qılmağınızdan asılı olmayaraq, “astadan” dil və dodaqlarla, özünüzü eşidəcək şəkildə oxumaq deməkdir. Yalnız qəlbdə oxumaq qiraət deyil və yalnız qəlbdə oxunan namaz batildir.
Sual: Bir surəyə başladıqdan sonra başqa surəyə keçmək olarmı?
Bəli — bir surəyə başlamısınızsa və onu buraxıb başqasına keçmək istəyirsinizsə, yarısına çatmamısınızsa keçə bilərsiniz. Lakin İxlas surəsinə (Qul huvəllahu əhəd) və ya Kafirun surəsinə (Qul ya əyyuhəl-kafirun) başlamısınızsa, o surənin niyyəti ilə yalnız Bismillahı demiş olsanız belə, başqa surəyə keçə bilməzsiniz — yalnız Cümə namazında onlardan Cümə və ya Münafiqun surəsinə keçmək olar. Başqa surə oxuduğunuzu zənn edərək səhvən başlamısınızsa, keçə bilərsiniz.
Sual: Sözləri düzgün tələffüz etmək lazımdırmı?
Bəli. Namazı əzbərlədikdən sonra qiraətini səriştəli bir alimdən öyrənin və hər sözün tələffüzünü düzəldin. Namazı düzgün qiraətlə oxumaq və hərfləri düzgün məxrəclərdən çıxarmaq vacibdir; bunsuz namazın səhihliyi şübhəlidir. Hələ düzgün oxuya bilməyən öyrənməyə davam etməli və bu müddətdə bacardığı qədər düzgün qılmalıdır; namaz vaxtı dardırsa, bildiyi ilə qılır.
Sual: Namazı Azərbaycan dilində və ya başqa dildə qılmaq olarmı?
Xeyr. Namaz yalnız ərəbcə qılınır. Tərcüməni də öyrənin və oxuyarkən mənasını yadda saxlayın ki, namazda xüşu və xüzu qalsın — lakin sözlərin özü ərəbcə olmalıdır.
Sual: Həmd surəsindən sonra “Amin” deyim, ya əlləri bağlayım?
Xeyr. Həmddən sonra qəsdən “Amin” demək Şiə fiqhində namazı batil edir, bir əli o birinin üstünə qoymaq (təkəttüf) də belədir. Qiyam boyu əllər yanlarda sərbəst qalır.
Sual: Zöhr və Əsrdə Bismillah ucadan deyilirmi?
İxfati namazlarda hər iki surənin Bismillahını ucadan demək müstəhəbdir; qalan qiraət astadandır.
Namazın şərtləri
Sual: Səcdədə alnımı nəyin üstünə qoya bilərəm?
Torpağa və ya torpaqdan bitən, yeyilməyən və geyilməyən şeyə: gil möhür, daş, qum, taxta, həsir, yarpaq və taxtadan hazırlanan kağız. Ən yaxşısı Kərbəla torpağıdır. Xalça, parça, plastik, metal, asfalt, dəri və yeyilən-geyilən şeylər üzərinə səcdə düzgün deyil. Caiz olan heç nə yoxdursa, risalələrdə verilən ardıcıllıqla mövcud olana səcdə edin (məsələn, pambıq paltar, sonra əlin arxası).
Sual: Namazda nə örtülməlidir?
Kişi övrətini örtməlidir; göbəkdən dizə qədər örtmək müstəhəbdir. Qadın üz (dəstəmazda yuyulan qədər), biləyə qədər əllər və topuğa qədər ayaqlar istisna olmaqla bütün bədənini və saçını örtməlidir. Paltar pak olmalı, qəsbi olmamalı, əti yeyilməyən heyvanın hissələrindən olmamalı, kişi üçün xalis ipək və ya qızıl tikməli olmamalıdır. Kişinin üzərində qızıl zinət namazı batil edir.
Sual: Qiblənin istiqamətini bilmirəmsə nə edim?
Müəyyən etməyə çalışın — kompasla, qiblə tətbiqi ilə, məscidin mehrabı ilə və ya etibarlı adamlardan soruşmaqla. Yenə bilməsəniz, ən çox güman etdiyiniz istiqamətə qılın. Heç gümanınız yoxdursa, bir çox mərcələrə görə bir istiqamətə qılmaq kifayətdir; dörd istiqamətə qılmaq müstəhəb ehtiyatdır.
Sual: Zöhr ilə Əsri, Məğrib ilə İşanı birlikdə qılmaq olarmı?
Bəli. Əhli-beytə (ə) görə Zöhr ilə Əsri və Məğrib ilə İşanı heç bir üzr olmadan ard-arda qılmaq caizdir — Həzrət Peyğəmbər (s) Mədinədə səfər və yağış olmadan belə etmişdir. Hər namazı öz fəzilət vaxtında qılmaq daha yaxşıdır, lakin birləşdirmək tamamilə səhihdir.
Sual: Hər namazın vaxtı nədir?
Sübh: həqiqi dan yerindən günəş çıxana qədər.
Zöhr və Əsr: günorta (kölgə uzanmağa başlayanda) günəş batana qədər; vaxtın ilk dörd rükəti Zöhrə, son dörd rükəti Əsrə məxsusdur.
Məğrib və İşa: Məğrib günəş batdıqdan sonra şərqdəki qızartı başın üstündən keçəndə başlayır — günəşin batdığı anda deyil; vaxt şəri gecə yarısına (gün batımı ilə həqiqi dan yeri arasının ortasına) qədər davam edir. Vaxtın ilk üç rükəti Məğribə, son dörd rükəti İşaya məxsusdur.
Sual: Hərəkət edən maşında, qatarda və ya təyyarədə namaz qılmaq olarmı?
Sakit dura, qibləyə üz tuta və düzgün səcdə edə bilirsinizsə, namaz səhihdir. Yoxsa, mümkün olana qədər gözləyin — vaxt çıxacaqsa, nəqliyyatda bacardığınız qədər qılın, ən azı təkbirdə qibləyə üz tutun və sonra təkrarlamaq lazım deyil.
Namazı batil edən işlər
Sual: Namazı nə pozur?
Dəstəmazı və ya qüslü pozan hər şey.
İbadət məqsədilə əlləri bağlamaq (təkəttüf).
Bütün bədəni qiblədən çevirmək.
Qəsdən danışmaq, zikr, dua və ya Quran olmayan bir söz olsa belə — salamın cavabı istisnadır, çünki vacibdir: eyni sözlərlə cavab verin.
Qəsdən səslə gülmək.
Dünyəvi iş üçün qəsdən səslə ağlamaq (Allah qorxusundan ağlamaq batil etmir).
Namazın şəklini pozan hər hərəkət, tullanmaq və ya əl çalmaq kimi.
Yemək və ya içmək.
Həmd surəsindən sonra “Amin” demək.
Namazı batil edən şəkklər (aşağıda).
Rüknü səhvən olsa belə artırıb-əskiltmək; başqa vacibi qəsdən artırıb-əskiltmək.
Namazın şərtlərindən birinin itməsi — məsələn, paltarın nəcis olması və onu təmizləmək imkanının olmaması.
Sual: Namazda nə məkruhdur?
Üzü bir az yana çevirmək, gözləri yummaq, saqqal və ya əllərlə oynamaq, barmaqları şaqqıldatmaq, göyə baxmaq, sidik və ya nəcisi saxlayaraq qılmaq, yuxulu halda qılmaq, ayaqları həddən artıq aralı durmaq, şəkilə, açıq qapıya və ya oda tərəf qılmaq. Bunların heç biri namazı batil etmir, lakin savabını və xüşusunu azaldır.
Namazda şəkk
Sual: Neçə rükət qıldığıma şəkk etsəm nə edim?
Batil edən şəkklər: iki rükətli namazda (Sübh, səfər namazı), üç rükətli Məğribdə rükət sayında hər hansı şəkk, dörd rükətli namazda ikinci səcdə tamamlanmamış bir tərəfi “bir” və ya “iki” olan şəkk.
Ehtiyat namazı ilə həll olunan şəkklər (ikinci səcdədən sonra): “iki, yoxsa üç?” → üç sayın, sonra bir rükət ayaq üstə. “Üç, yoxsa dörd?” → dörd sayın, sonra bir rükət ayaq üstə (və ya iki rükət oturaraq). “İki, yoxsa dörd?” → dörd sayın, sonra iki rükət ayaq üstə. “İki, üç, yoxsa dörd?” → dörd sayın, sonra iki rükət ayaq üstə və iki rükət oturaraq.
“Dörd, yoxsa beş?” ikinci səcdədən sonra → dörd sayın, sonra Səhv səcdəsi. Ayaq üstə ikən “dörd, yoxsa beş?” → oturun; şəkk “üç, yoxsa dörd”ə çevrilir və yuxarıdakı kimi həll olunur.
Əvvəlcə dayanıb düşünün; güclü güman yaranarsa, ona əməl edin. Çox şəkk edən (kəsirüş-şəkk) şəkkinə əhəmiyyət vermir və namazı düzgün sayır. Yeri keçdikdən sonra bir hissəyə şəkk — məsələn, səcdədə ikən rükuya şəkk — nəzərə alınmır.
Sual: Ehtiyat namazı necə qılınır?
Salamdan dərhal sonra, üz çevirmədən və batil edən iş görmədən Ehtiyat namazı niyyət edin, təkbir deyin, yalnız Həmd surəsini oxuyun (astadan, ikinci surəsiz və qunutsuz), sonra rüku, iki səcdə, təşəhhüd və salam. İki rükət vacibdirsə, birincidən sonra təşəhhüd oxumayın; qalxıb Həmd oxuyun, rüku, iki səcdə, sonra təşəhhüd və salam.
Sual: Namazın bir hissəsini unutsam nə olur?
Rükn (rüku, hər iki səcdə, təkbirətül-ehram) unudulub növbəti rükndən əvvəl xatırlanmasa, namaz batildir. Rükn olmayan hissəni unutmaq — bir səcdə, təşəhhüd, səhvən danışmaq, yanlış yerdə salam — namazdan sonra unudulmuş hissənin qəzası və bu bölmədə ayrıca səhifədə izah olunan Səhv səcdəsi ilə düzəldilir.
Səfər, qəza və digər məsələlər
Sual: Səfərdə namaz necə qılınır?
Səfərdə dörd rükətli namazlar (Zöhr, Əsr, İşa) iki rükət (qəsr) qılınır; Sübh və Məğrib dəyişmir. Bu, səfər cəmi ən azı səkkiz fərsəx (təxminən 44 km), gediş ən azı dörd fərsəx olduqda, şəhərinizin hüdudundan çıxdıqda, əvvəldən səfər niyyəti olduqda, məqsəddə on gün qalmaq niyyəti olmadıqda, səfər günah üçün olmadıqda və peşəsi səfər olan və ya çox səfər edən olmadıqda tətbiq olunur. Bir yerdə on gün və daha çox qalan orada tam namaz qılır. Qəsr qılan səfərçiyə oruc da vacib deyil.
Sual: Qaçırdığım namazların hökmü nədir?
Həddi-büluğdan sonra qaçırılan — və ya batil qılınan — hər vacib namaz o vaxt vacib olduğu şəkildə (tam və ya qəsr) qəza edilməlidir. Qəza istənilən vaxtda və istənilən sıra ilə qılına bilər, sıraya riayət daha yaxşıdır. Böyük oğula atasının qaçırdığı namazları, vacib ehtiyata görə anasınınkını da qəza etmək və ya onların adından qıldırmaq vacibdir.
Sual: Namazda xüşuya necə nail olum?
Nə dediyinizi anlayın: Həmdin, surənin və hər zikrin mənasını öyrənin və oxuyarkən yadda saxlayın. Namazdan əvvəl dəstəmaz və bir neçə an sakitliklə hazırlaşın, yalnız səcdə yerinə baxın və Allahın hüzurunda durduğunuzu xatırlayın. Vaxtın əvvəlində, camaatla, azan və iqamədən sonra qılmaq buna çox kömək edir.
Mənbələr: mərcələrin Tövzihül-məsaili (Camaat, Qiraət, Mübtilat, Şəkkiyyat, Səfər namazı və Qəza fəsilləri); Vəsailüş-şiə, Kitabus-səlat. Mərcələr fərqli fətva verən yerdə öz mərcəyi-təqlidinizə əməl edin.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّاٰلِ مُحَمَّدٍ