روش کامل وضو — بر اساس فقه شیعه (جعفری)
وضو طهارت شرعی‌ای است که مسلمان با آن پیش از ایستادن به نماز پاک (طاهر) می‌شود. وضو شرط صحت هر نماز است — رسول خدا (ص) فرمود: «نمازی بدون طهارت نیست». وضو برای طواف واجب کعبه و برای دست کشیدن بر خط قرآن کریم نیز واجب است، و پیش از قرائت قرآن، ورود به مسجد، خوابیدن و در بسیاری از موارد دیگر مستحب است.
در این صفحه روش وضو بر اساس فقه شیعه (جعفری) به همان ترتیبی که انجام می‌شود بیان شده است: نخست شرایطی که باید فراهم باشد، سپس مقدمات مستحب، آن‌گاه شش عمل واجب، دعاهایی که هنگام هر عمل از امیرالمؤمنین علی (ع) روایت شده، و در پایان دعاها و آداب پس از وضو — همراه با مأخذ هر دعا.
فرمان قرآن کریم
يَا أَيُّهَا الَّذِيْنَ آمَنُوْا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوْا وُجُوْهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوْا بِرُؤُوْسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ 6
Yā ayyuhal-ladhīna āmanū idhā qumtum ilaṣ-ṣalāti faghsilū wujūhakum wa aydiyakum ilal-marāfiqi wamsaḥū bi-ru’ūsikum wa arjulakum ilal-kaʿbayn.
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به نماز برمی‌خیزید، صورت‌ها و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید، و سرها و پاهایتان را تا برآمدگی روی پا مسح کنید. (سورهٴ مائده ۵:۶، بخشی از آیه)
این آیه اساس روش شیعه در وضو است. در آن دو شستن — صورت و دست‌ها — و دو مسح — سر و پاها — آمده است. اهل بیت (ع) آموختند که «تا آرنج» حدّ شستن را بیان می‌کند نه جهت آن، و دست‌ها از آرنج تا سر انگشتان شسته می‌شوند؛ و پاها، همچون سر، با رطوبت دست‌ها مسح می‌شوند و شسته نمی‌شوند. امام باقر (ع) هنگامی که از ایشان خواستند «وضوی رسول خدا (ص) را وصف کنید»، دقیقاً همین‌گونه وضو گرفتند و نشان دادند (الکافی، ج ۳، باب صفة الوضوء).
پیش از آغاز — شرایط صحت وضو
آب پاک باشد.
آب مطلق باشد — یعنی آب خالص. وضو با آب مضاف مانند گلاب، آبمیوه یا آب بسیار گل‌آلود باطل است.
آب، ظرف آن و مکان وضو مباح باشد — غصبی نباشد و بدون رضایت مالک استفاده نشود؛ و بنا بر احتیاط واجب ظرف از طلا یا نقره نباشد.
اعضایی که شسته یا مسح می‌شوند هنگام شستن و مسح پاک باشند.
استفاده از آب ضرر نداشته باشد. اگر آب ضرر داشته باشد — بیماری، زخم، سرمای شدید — به جای وضو تیمم می‌شود (و در مورد زخم یا باند، وضوی جبیره).
وقت برای وضو و نماز کافی باشد. اگر وقت به اندازه‌ای تنگ باشد که با وضو گرفتن نماز (یا بخشی از آن) از وقت بیرون رود، به جای آن تیمم می‌شود.
نیت با قصد قربت. وضو باید فقط برای خدا و برای نزدیکی به او انجام شود. وضویی که برای ریا یا خنک شدن گرفته شود باطل است. نیت در دل است و گفتن آن به زبان لازم نیست.
ترتیب. نخست صورت، سپس دست راست، سپس دست چپ، سپس مسح سر، سپس پای راست، سپس پای چپ. اگر ترتیب تغییر کند وضو باطل است.
موالات (پیوستگی). اعمال پشت سر هم و بدون فاصله انجام شوند. اگر تأخیر به اندازه‌ای باشد که پیش از آغاز عضو بعدی، اعضای شسته‌شدهٴ پیشین خشک شوند، وضو باطل است و باید دوباره گرفته شود.
اعمال را خود انجام دهید. اگر کسی آب بیاورد یا در دست شما بریزد اشکالی ندارد، اما اگر دیگری صورت یا دست شما را بشوید یا برای شما مسح کند وضو باطل است — مگر در ناتوانی واقعی، که کمک‌کننده از سوی شما عمل می‌کند و شما نیت می‌کنید.
مانعی از رسیدن آب به پوست نباشد. انگشتر، ساعت، دستبند، لاک ناخن، رنگ، چسب، خمیر یا چرک روی پوست و زیر ناخن‌ها باید برداشته یا جابه‌جا شود تا آب به همه جا برسد.
مسح با رطوبت خود وضو باشد. برای مسح، دست‌ها با آب تازه خیس نمی‌شوند، و سر و پاها باید خشک باشند — یا دست‌کم به اندازه‌ای خشک که رطوبت دست به آن‌ها منتقل شود، نه برعکس.
مقدمات مستحب — با دعاهای آن
اعمال زیر مستحب است، نه واجب؛ ترک آن‌ها وضو را باطل نمی‌کند، اما پاداش بزرگی دارد و سنت پیامبر (ص) و امامان (ع) است. دعاهای زیر همان کلماتی است که امیرالمؤمنین علی (ع) هنگامی که وضو می‌گرفت و فرزندش محمد (ابن حنفیه) برای او آب می‌ریخت، بر زبان آورد — حدیثی که شیخ کلینی و شیخ صدوق نقل کرده‌اند و در مفاتیح الجنان آمده است.
۱. رو به قبله در جای پاک بنشینید و با دیدن آب بسم الله بگویید
مستحب است رو به قبله باشید و هنگامی که چشم به آب می‌افتد، پیش از دست زدن به آن، بگویید:
بِسْمِ اللّٰهِ وَبِاللّٰهِ، وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِيْ جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوْرًا وَلَمْ يَجْعَلْهُ نَجِسًا
Bismillāhi wa billāh, wal-ḥamdu lillāhil-ladhī jaʿalal-mā’a ṭahūran wa lam yajʿalhu najisā.
به نام خدا و به یاری خدا. سپاس خدایی را که آب را پاک‌کننده قرار داد و آن را ناپاک نگرداند.
نیز روایت شده که گفتن «بسم الله» در آغاز وضو تمام بدن را پاک می‌کند، و بی آن تنها اعضای شسته‌شده پاک می‌شود (من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب صفة وضوء امیرالمؤمنین؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۲۶).
۲. شستن هر دو دست تا مچ
پیش از وضوی اصلی هر دو دست را تا مچ بشویید: یک بار اگر از خواب برخاسته‌اید یا ادرار کرده‌اید، دو بار اگر قضای حاجت کرده‌اید. هنگام شستن بگویید:
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنِيْ مِنَ التَّوَّابِيْنَ، وَاجْعَلْنِيْ مِنَ الْمُتَطَهِّرِيْنَ
Allāhumma-jʿalnī minat-tawwābīn, wa-jʿalnī minal-mutaṭahhirīn.
خداوندا! مرا از توبه‌کنندگان قرار ده، و مرا از پاکیزگان قرار ده.
۳. مضمضه — سه بار آب در دهان گرداندن
با دست راست آب بگیرید و سه بار دهان را بشویید و بگویید:
اَللّٰهُمَّ لَقِّنِيْ حُجَّتِيْ يَوْمَ أَلْقَاكَ، وَأَطْلِقْ لِسَانِيْ بِذِكْرِكَ
Allāhumma laqqinī ḥujjatī yawma alqāk, wa aṭliq lisānī bi-dhikrik.
خداوندا! روزی که تو را ملاقات می‌کنم حجّتم را به من بیاموز، و زبانم را به ذکر خود گویا کن.
۴. استنشاق — سه بار آب در بینی کشیدن
سه بار آب در بینی بکشید و بگویید:
اَللّٰهُمَّ لَا تُحَرِّمْ عَلَيَّ رِيْحَ الْجَنَّةِ، وَاجْعَلْنِيْ مِمَّنْ يَشَمُّ رِيْحَهَا وَرَوْحَهَا وَطِيْبَهَا
Allāhumma lā tuḥarrim ʿalayya rīḥal-jannah, wa-jʿalnī mimman yashammu rīḥahā wa rawḥahā wa ṭībahā.
خداوندا! بوی بهشت را بر من حرام مکن، و مرا از کسانی قرار ده که بوی آن، نسیم آن و عطر آن را می‌بویند.
مضمضه و استنشاق جزء خود وضو نیستند. آبی که از آن‌ها بر دست می‌ماند آب وضو نیست؛ شستن واجب از صورت آغاز می‌شود.
روش وضو — شش عمل واجب
اکنون وضوی اصلی آغاز می‌شود. هر عمل زیر واجب است، دقیقاً به همین ترتیب، و همراه هر عمل می‌توان دعای روایت‌شده را خواند. آب بر هر عضو از بالا به پایین ریخته می‌شود؛ عضو از پایین به بالا شسته نمی‌شود.
مرحلهٴ اول — نیت
در دل داشته باشید که برای خدا و برای نزدیکی به او (قربةً إلی الله) وضو می‌گیرید. لازم نیست چیزی بگویید؛ اگر بخواهید می‌توانید در دل یا به زبان بگویید: «وضو می‌گیرم برای پاک شدن برای نماز، قربةً إلی الله». نیت باید از نخستین قطره‌ای که بر صورت می‌افتد تا پایان مسح پای چپ باقی بماند.
مرحلهٴ دوم — شستن صورت
با دست راست آب بگیرید، بر بالای پیشانی بریزید و صورت را از رستنگاه مو تا نوک چانه از بالا به پایین بشویید. از پهنا، آنچه میان نوک انگشت شست و نوک انگشت میانی جا می‌گیرد، هنگامی که دست بر صورت گشوده شود، شسته می‌شود. آب باید به تمام این بخش برسد؛ جایی که ریش پرپشت است رسیدن آب به روی آن کافی است، اما پوست اطراف لب‌ها و چشم‌ها باید شسته شود. یک بار شستن واجب، بار دوم مستحب و بار سوم جایز نیست. هنگام شستن بگویید:
اَللّٰهُمَّ بَيِّضْ وَجْهِيْ يَوْمَ تَسْوَدُّ فِيْهِ الْوُجُوْهُ، وَلَا تُسَوِّدْ وَجْهِيْ يَوْمَ تَبْيَضُّ فِيْهِ الْوُجُوْهُ
Allāhumma bayyiḍ wajhī yawma taswaddu fīhil-wujūh, wa lā tusawwid wajhī yawma tabyaḍḍu fīhil-wujūh.
خداوندا! روزی که چهره‌ها سیاه می‌شود چهرهٴ مرا روشن گردان، و روزی که چهره‌ها روشن می‌شود چهرهٴ مرا سیاه مگردان.
مرحلهٴ سوم — شستن دست راست
با دست چپ آب بگیرید و بر بازوی راست، کمی بالاتر از آرنج بریزید تا آرنج یقیناً شسته شود، و از بالا به پایین تا سر انگشتان بشویید. تمام بازو از همه سو باید شسته شود. شستن از سر انگشتان به سوی آرنج باطل است. هنگام شستن بگویید:
اَللّٰهُمَّ أَعْطِنِيْ كِتَابِيْ بِيَمِيْنِيْ، وَالْخُلْدَ فِي الْجِنَانِ بِيَسَارِيْ، وَحَاسِبْنِيْ حِسَابًا يَسِيْرًا
Allāhumma aʿṭinī kitābī bi-yamīnī, wal-khulda fil-jināni bi-yasārī, wa ḥāsibnī ḥisāban yasīrā.
خداوندا! نامهٴ عملم را به دست راستم بده، و جاودانگی در بهشت‌ها را به دست چپم، و حسابم را آسان بگیر.
مرحلهٴ چهارم — شستن دست چپ
با دست راست آب بگیرید و به همان شیوه بازوی چپ را از بالای آرنج تا سر انگشتان از بالا به پایین بشویید. در اینجا مراقب باشید بار سوم نشویید و پس از این شستن آب تازه‌ای به دست‌ها نیفزایید — رطوبتی که پس از شستن دست چپ بر دست‌ها می‌ماند همان آبی است که سر و پاها با آن مسح می‌شود. هنگام شستن بگویید:
اَللّٰهُمَّ لَا تُعْطِنِيْ كِتَابِيْ بِشِمَالِيْ، وَلَا مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِيْ، وَلَا تَجْعَلْهَا مَغْلُوْلَةً إِلٰى عُنُقِيْ، وَأَعُوْذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعَاتِ النِّيْرَانِ
Allāhumma lā tuʿṭinī kitābī bi-shimālī, wa lā min warā’i ẕahrī, wa lā tajʿalhā maghlūlatan ilā ʿunuqī, wa aʿūdhu bika min muqaṭṭaʿātin-nīrān.
خداوندا! نامهٴ عملم را به دست چپم مده، و نه از پشت سرم، و آن را بسته به گردنم قرار مده؛ و از جامه‌های بریدهٴ آتش به تو پناه می‌برم.
مرحلهٴ پنجم — مسح سر
با رطوبت باقی‌مانده بر دست راست، یک‌چهارم جلوی سر — بخش بالای پیشانی — را مسح کنید. مسح به هر اندازه کافی است، اما مستحب است به درازای یک انگشت و پهنای سه انگشت بسته مسح شود. مسح می‌تواند بر پوست یا بر موی آن بخش باشد، به شرطی که مو آن‌قدر بلند نباشد که با شانه کردن از جلوی سر بیرون بیفتد. دست را از بالا به سوی پیشانی بکشید و مراقب باشید دست خیس به صورت (که خیس است) نخورد تا آب صورت با آب دست مخلوط نشود. آب تازه به کار نبرید. هنگام مسح بگویید:
اَللّٰهُمَّ غَشِّنِيْ بِرَحْمَتِكَ وَبَرَكَاتِكَ وَعَفْوِكَ
Allāhumma ghashshinī bi-raḥmatika wa barakātika wa ʿafwik.
خداوندا! مرا با رحمت، برکات و عفو خود بپوشان.
مرحلهٴ ششم — مسح پاها
با رطوبت باقی‌مانده بر دست راست، روی پای راست را از سر انگشتان تا کعب — برآمدگی روی پا — و بنا بر احتیاط مستحب تا مفصل مچ مسح کنید. سپس با دست چپ پای چپ را به همان شیوه مسح کنید. از پهنا، مسح به اندازهٴ یک انگشت هم کافی است؛ مسح با تمام کف دست بهتر است. پاها باید بی‌پوشش باشند — مسح روی جوراب یا کفش جز در تقیه یا ضرورت واقعی صحیح نیست — و دست باید روی پا حرکت کند، نه پا زیر دست. هنگام مسح بگویید:
اَللّٰهُمَّ ثَبِّتْنِيْ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيْهِ الْأَقْدَامُ، وَاجْعَلْ سَعْيِيْ فِيْ مَا يُرْضِيْكَ عَنِّيْ، يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ
Allāhumma thabbitnī ʿalaṣ-ṣirāṭi yawma tazillu fīhil-aqdām, wa-jʿal saʿyī fī mā yurḍīka ʿannī, yā Dhal-Jalāli wal-Ikrām.
خداوندا! روزی که گام‌ها می‌لرزد مرا بر صراط ثابت بدار، و کوششم را در آنچه تو را از من خشنود می‌سازد قرار ده، ای صاحب جلال و بزرگواری.
مأخذ دعاهای اعمال وضو: کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الطهارة، باب النوادر، حدیث وضوی امیرالمؤمنین (ع) به روایت امام صادق (ع)؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب صفة وضوء امیرالمؤمنین (ع)؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۱۶ (استحباب دعاهای مأثور در وضو)؛ شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، آداب وضو.
پس از وضو — دعاها و آداب
۱. خواندن سورهٴ قدر
امام صادق (ع) فرمود: «هر کس پس از وضویش یک بار إنا أنزلناه في ليلة القدر بخواند، خداوند او را از گناهان بیرون می‌آورد همچون روزی که مادرش او را زاده است».
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِيْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ 1
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ 2
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ 3
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوْحُ فِيْهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِّنْ كُلِّ أَمْرٍ 4
سَلَامٌ هِيَ حَتّٰى مَطْلَعِ الْفَجْرِ 5
Bismillāhir-Raḥmānir-Raḥīm. Innā anzalnāhu fī laylatil-qadr. Wa mā adrāka mā laylatul-qadr. Laylatul-qadri khayrun min alfi shahr. Tanazzalul-malā’ikatu war-rūḥu fīhā bi-idhni Rabbihim min kulli amr. Salāmun hiya ḥattā maṭlaʿil-fajr.
به نام خداوند بخشندهٴ مهربان. ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم. و تو چه می‌دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است. در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان برای هر کاری فرود می‌آیند. آن شب تا طلوع سپیده‌دم سلامت است.
مأخذ: شیخ صدوق، ثواب الأعمال، «ثواب خواندن إنا أنزلناه پس از وضو»؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۵۲؛ مفاتیح الجنان، آداب وضو.
۲. دعای تمام وضو
مستحب است هنگام پایان وضو بگویید:
اَللّٰهُمَّ إِنِّيْ أَسْأَلُكَ تَمَامَ الْوُضُوْءِ، وَتَمَامَ الصَّلَاةِ، وَتَمَامَ رِضْوَانِكَ، وَالْجَنَّةَ
Allāhumma innī as’aluka tamāmal-wuḍū’, wa tamāmaṣ-ṣalāh, wa tamāma riḍwānik, wal-jannah.
خداوندا! از تو کمال وضو، کمال نماز، کمال خشنودی‌ات و بهشت را می‌خواهم.
مأخذ: مفاتیح الجنان، آداب وضو (دعای پایان وضو)؛ شیخ طوسی، مصباح المتهجد؛ بحار الأنوار، ج ۷۷ (۸۰)، کتاب الطهارة، باب آداب الوضوء.
۳. پاداشی که امیرالمؤمنین (ع) وعده داد
در پایان حدیث وضویش، امیرالمؤمنین علی (ع) سر برداشت، به فرزندش محمد نگریست و فرمود: «ای محمد! هر کس مانند وضوی من وضو بگیرد و مانند گفتهٴ من بگوید، خداوند از هر قطرهٴ آب فرشته‌ای می‌آفریند که او را تقدیس و تسبیح و تکبیر می‌گوید، و خداوند پاداش آن را تا روز قیامت برای او می‌نویسد».
مأخذ: الکافی، ج ۳، کتاب الطهارة، باب النوادر؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب صفة وضوء امیرالمؤمنین (ع)؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۱۶، حدیث ۱.
۴. بگذارید آب خود خشک شود
امام صادق (ع) فرمود: «هر کس وضو بگیرد و با حوله خشک کند برای او یک حسنه نوشته می‌شود؛ و هر کس وضو بگیرد و خشک نکند تا وضویش خود خشک شود برای او سی حسنه نوشته می‌شود». استفاده از حوله جایز است؛ گذاشتن آب بهتر است.
مأخذ: الکافی، ج ۳، کتاب الطهارة، باب النوادر؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۴۵.
۵. وضو بر وضو
مستحب است انسان همیشه با وضو باشد و پیش از هر نماز، حتی اگر وضویش باطل نشده، آن را تجدید کند. رسول خدا (ص) فرمود: «وضو بر وضو نور بر نور است». البته تجدید وضو هنگامی مستحب است که وضوی نخست در نمازی یا عبادت دیگری به کار رفته باشد.
مأخذ: من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب ثواب الوضوء؛ وسائل الشیعه، ج ۱، ابواب الوضوء، باب ۸ (استحباب تجدید وضو).
احکام مهم
جهت شستن. صورت از رستنگاه مو تا چانه و بازوها از آرنج تا سر انگشتان شسته می‌شوند. شستن از پایین به بالا — برای نمونه از انگشتان به سوی آرنج — وضو را باطل می‌کند، هرچند تمام آن بخش خیس شود.
شمار شستن‌ها. یک بار شستن صورت و هر بازو واجب، دو بار مستحب و بار سوم جایز نیست. اگر بازوی چپ بار سوم شسته شود، آب روی دست دیگر آب وضو نیست و مسح با آن باطل است.
موانع. پیش از وضو مطمئن شوید چیزی مانع رسیدن آب به پوست نیست — لاک ناخن، رنگ، چسب، جوهر، انگشتر تنگ. اگر شک دارید که چیزی مانع است، باید آن را برداشت یا آب را به زیر آن رساند. چرک معمولی زیر ناخن، هنگامی که ناخن بلندتر از معمول نباشد، مانع نیست.
ریش و مو. جایی که ریش پرپشت است رسیدن آب به روی آن کافی است؛ جایی که کم‌پشت است و پوست دیده می‌شود، پوست باید شسته شود. موی ریخته بر پیشانی را باید کنار زد تا خود صورت شسته شود.
خشکی برای مسح. اگر دست پیش از مسح خشک شود، رطوبت را از ریش، ابروها یا مژه‌ها بگیرید — نه از جای دیگر بدن. اگر سر یا پاها پیش از مسح خیس باشند باید نخست خشک شوند، مگر آنکه رطوبت به اندازه‌ای کم باشد که رطوبت دست به‌روشنی غالب بماند.
مسح بر مو، جوراب یا کفش. مسح سر می‌تواند بر موی جلوی سر باشد؛ مسح پاها باید بر پوست بی‌پوشش باشد. مسح روی جوراب یا کفش جز در تقیه، یا هنگامی که سرمای شدید یا خطر بیرون آوردن آن‌ها را ناممکن کند، صحیح نیست.
زخم و باند. اگر بر عضوی از اعضای وضو زخم یا باندی باشد که شستن به آن آسیب می‌زند، اطراف آن را بشویید و اگر ممکن است با دست خیس روی باند مسح کنید (وضوی جبیره). اگر زخم باز است و آب ضرر دارد، شستن اطراف آن کافی است.
وضوی ارتماسی. صورت و بازوها را می‌توان با نیت وضو در آب فرو برد و شست، به شرطی که هر یک از بالا به پایین فرو برده شود. برای بازوی چپ، نیت هنگام بیرون آوردن از آب باشد تا آب روی دست برای مسح آب وضو شمرده شود.
شک. اگر پس از پایان وضو شک کنید که عملی را انجام داده‌اید یا درست انجام داده‌اید، به آن اعتنا نکنید — وضو صحیح است. اگر شک در میان وضو پیش آید، عمل مشکوک را انجام دهید و به ترتیب ادامه دهید. اگر یقین دارید وضو گرفته‌اید و شک دارید که پس از آن باطل شده یا نه، با وضو هستید؛ اگر یقین دارید باطل شده و شک دارید که دوباره گرفته‌اید یا نه، باید وضو بگیرید.
مرد و زن دقیقاً به یک شیوه وضو می‌گیرند. مستحب است مرد شستن بازو را از قسمت بیرونی آغاز کند و زن از قسمت درونی.
بدون وضو دست زدن به خط قرآن کریم و نام‌های خداوند با هیچ جای بدن جایز نیست. نمازهای روزانه، هر نماز دیگر و طواف واجب به وضو نیاز دارند؛ نماز میت تنها نمازی است که وضو در آن لازم نیست، هرچند مستحب است.
مبطلات وضو
هفت چیز زیر وضو را باطل می‌کند (مبطلات وضو). پس از هر یک از آن‌ها باید پیش از نماز دوباره وضو گرفت:
بیرون آمدن ادرار.
بیرون آمدن مدفوع.
خروج باد از مخرج.
خوابی که در آن چشم نبیند و گوش نشنود. چُرتی که در آن صدا شنیده می‌شود وضو را باطل نمی‌کند.
هر چیزی که عقل را از بین ببرد: دیوانگی، مستی یا بیهوشی.
استحاضهٴ زنان، بر اساس احکام آن.
هر چیزی که غسل را واجب کند — مانند جنابت، حیض یا مسّ میت.
در فقه شیعه، خون آمدن از زخم، استفراغ، کوتاه کردن ناخن یا مو، خندیدن یا لمس جنس مخالف وضو را باطل نمی‌کند. هر چه جز آنچه گفته شد از بدن بیرون آید — مانند رطوبتی که وَدی یا مَذی نامیده می‌شود — وضو را واجب نمی‌کند.
مآخذ
قرآن کریم، سورهٴ مائده، آیهٴ ۶.
کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الطهارة — باب صفة الوضوء، باب النوادر (حدیث وضوی امیرالمؤمنین و حدیث خشک کردن با حوله).
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱ — باب صفة وضوء امیرالمؤمنین (ع)، باب ثواب الوضوء؛ و ثواب الأعمال — ثواب خواندن إنا أنزلناه پس از وضو.
شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج ۱ — باب صفة الوضوء؛ و مصباح المتهجد — آداب وضو.
حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱ — ابواب الوضوء (باب‌های ۸، ۱۵، ۱۶، ۲۶، ۴۵، ۵۲ و دیگر).
علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج ۷۷ (۸۰ در چاپ بیروت)، کتاب الطهارة — ابواب الوضوء.
شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان — آداب وضو (در آغاز کتاب، پیش از تعقیبات).
آیت‌الله سید علی سیستانی، توضیح المسائل — فصل وضو (مسئلهٴ ۲۳۶ به بعد: اعمال وضو، شرایط آن، مبطلات، وضوی جبیره)؛ و منهاج الصالحین، ج ۱.
امام خمینی، تحریر الوسیله، ج ۱ — کتاب الطهارة، الوضوء.
اعمال واجب وضو مورد اتفاق همهٴ مراجع شیعه است. احکام بالا بر اساس فتواهای مشهور است؛ هر جا مرجع شما در جزئیاتی — مانند حدّ مسح پاها — نظر دیگری دارد، به فتوای او عمل کنید.