اذان و اقامه — روش شیعه با شرح کامل
اذان ندایی است که فرا رسیدن وقت نماز را اعلام می‌کند و اقامه اعلام این است که نماز اکنون برپا می‌شود. در فقه شیعه (جعفری) هر دو پیش از هر یک از نمازهای واجب یومیه مستحب مؤکّد است — چه ادا و چه قضا، چه فرادا و چه به جماعت، برای مردان و زنان. تأکید بر اقامه از اذان هم بیشتر است.
اذان هجده فصل و اقامه هفده فصل دارد. در زیر هر فصل دقیقاً به تعداد تکرارش نوشته شده و تلفّظ و معنای آن نیز آمده است تا روش کامل سطر به سطر آموخته شود.
اذان و اقامه باید به عربی صحیح، به همین ترتیب و با نیّت قربت (قربةً الی الله) گفته شود. برای هیچ نماز دیگری اذان و اقامه نیست — نه نمازهای نافله و نه نماز آیات؛ برای نماز عید به جای آن سه بار «اَلصَّلاة» گفته می‌شود.
اذان — هجده فصل
اذان ایستاده، رو به قبله، با صدای بلند و با اندکی درنگ میان فصل‌ها (ترسّل) گفته می‌شود. هر سطر زیر یک بار گفته می‌شود؛ جایی که فصلی دو یا چهار بار نوشته شده، همان تعداد خوانده می‌شود.
۱. تکبیر — چهار بار
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
Allāhu Akbar
خدا بزرگ‌تر است.
۲. شهادت به توحید — دو بار
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
Ash-hadu an lā ilāha illallāh
گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست.
۳. شهادت به رسالت — دو بار
أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ
أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ
Ash-hadu anna Muḥammadan Rasūlullāh
گواهی می‌دهم که محمد (ص) فرستادهٔ خداست.
مستحب پس از شهادت دوم — دو بار (جزء اذان و اقامه نیست)
أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللّٰهِ
أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللّٰهِ
Ash-hadu anna ʿAliyyan Waliyyullāh
گواهی می‌دهم که علی (ع) ولیّ خداست.
شهادت به ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) از فصل‌های شمرده‌شدهٔ اذان و اقامه نیست، بلکه پس از «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله» به قصد قربت و به عنوان شعار شیعه گفته می‌شود — بنگرید به بخش شهادت ثالثه در زیر.
۴. دعوت به نماز — دو بار
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ
Ḥayya ʿalaṣ-Ṣalāh
بشتابید به سوی نماز.
۵. دعوت به رستگاری — دو بار
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ
Ḥayya ʿalal-Falāḥ
بشتابید به سوی رستگاری.
۶. دعوت به بهترین عمل — دو بار
حَيَّ عَلٰى خَيْرِ الْعَمَلِ
حَيَّ عَلٰى خَيْرِ الْعَمَلِ
Ḥayya ʿalā Khayril-ʿAmal
بشتابید به سوی بهترین عمل.
۷. تکبیر — دو بار
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
Allāhu Akbar
خدا بزرگ‌تر است.
۸. تهلیل — دو بار
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
Lā ilāha illallāh
معبودی جز الله نیست.
۴ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ = ۱۸ فصل
اقامه — هفده فصل
اقامه پس از اذان، ایستاده، رو به قبله و با وضو، کمی تندتر و آهسته‌تر از اذان (حَدر) گفته می‌شود. در سه جا با اذان فرق دارد: تکبیر آغازین به جای چهار بار دو بار است، پس از «حَیَّ عَلٰی خَیْرِ الْعَمَل» دو بار قَدْ قَامَتِ الصَّلاة افزوده می‌شود، و «لا اِلٰهَ اِلَّا الله» در پایان فقط یک بار گفته می‌شود.
۱. تکبیر — دو بار
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
Allāhu Akbar
خدا بزرگ‌تر است.
۲. شهادت به توحید — دو بار
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
Ash-hadu an lā ilāha illallāh
گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست.
۳. شهادت به رسالت — دو بار
أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ
أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ
Ash-hadu anna Muḥammadan Rasūlullāh
گواهی می‌دهم که محمد (ص) فرستادهٔ خداست.
مستحب پس از شهادت دوم — دو بار (جزء اذان و اقامه نیست)
أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللّٰهِ
أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللّٰهِ
Ash-hadu anna ʿAliyyan Waliyyullāh
گواهی می‌دهم که علی (ع) ولیّ خداست.
شهادت به ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) از فصل‌های شمرده‌شدهٔ اذان و اقامه نیست، بلکه پس از «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله» به قصد قربت و به عنوان شعار شیعه گفته می‌شود — بنگرید به بخش شهادت ثالثه در زیر.
۴. دعوت به نماز — دو بار
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ
Ḥayya ʿalaṣ-Ṣalāh
بشتابید به سوی نماز.
۵. دعوت به رستگاری — دو بار
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ
Ḥayya ʿalal-Falāḥ
بشتابید به سوی رستگاری.
۶. دعوت به بهترین عمل — دو بار
حَيَّ عَلٰى خَيْرِ الْعَمَلِ
حَيَّ عَلٰى خَيْرِ الْعَمَلِ
Ḥayya ʿalā Khayril-ʿAmal
بشتابید به سوی بهترین عمل.
۷. اعلام برپایی نماز — دو بار
قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ
قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ
Qad qāmatiṣ-Ṣalāh
نماز برپا شد (اکنون آغاز می‌شود).
۸. تکبیر — دو بار
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
اَللّٰهُ أَكْبَرُ
Allāhu Akbar
خدا بزرگ‌تر است.
۹. تهلیل — یک بار
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ
Lā ilāha illallāh
معبودی جز الله نیست.
۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۲ + ۱ = ۱۷ فصل
«حَیَّ عَلٰی خَیْرِ الْعَمَل»
فصل حَيَّ عَلٰى خَيْرِ الْعَمَلِ — «بشتابید به سوی بهترین عمل» — جزء اصلی اذانی است که رسول خدا (ص) آموخت و در تمام دوران حیات ایشان و عهد خلیفهٔ اول گفته می‌شد. اهل بیت (ع) و پیروانشان آن را حفظ کردند و در فقه شیعه جزء واجب اذان و اقامه است؛ اذان بدون آن ناقص است.
در روایات ائمه (ع) «خیر العمل» به خود نماز تفسیر شده، و در روایت مشهوری از امام سجّاد (ع) به نیکی به فاطمه (س) و فرزندانش، یعنی ولایت اهل بیت (ع).
منابع: شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب استحباب گفتن «حیّ علی خیر العمل»؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب اذان و اقامه.
شهادت ثالثه — «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِیًّا وَلِیُّ الله»
به فتوای همهٔ مراجع، أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللّٰهِ جزء اذان و اقامه نیست و نباید به اعتقاد جزئیت گفته شود. ولی خوب است پس از «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله» به قصد قربت گفته شود، زیرا گواهی به یکی از حقایق دین است و شعار مشخّص شیعه شده است.
برخی آن را به صورت کامل‌تر أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا أَمِيْرَ الْمُؤْمِنِيْنَ وَلِيُّ اللّٰهِ («گواهی می‌دهم که علی امیرالمؤمنین، ولیّ خداست») می‌گویند؛ هر دو صورت با همان نیّت صحیح است.
منبع: آیت‌الله سیستانی، توضیح المسائل، فصل اذان و اقامه، مسئلهٔ ۹۱۹: «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِیًّا وَلِیُّ الله جزء اذان و اقامه نیست، ولی خوب است بعد از اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله به قصد قربت گفته شود.» امام خمینی، آیت‌الله خویی و آیت‌الله خامنه‌ای نیز همین‌گونه فتوا داده‌اند.
احکام اذان و اقامه
احکام زیر مطابق فتاوای مشهور مراجع، به‌ویژه توضیح المسائل آیت‌الله سیستانی (فصل اذان و اقامه، مسائل ۹۱۶ تا ۹۳۴) است:
برای کدام نمازها — فقط برای نمازهای واجب یومیه، ادا یا قضا، مستحب است. برای واجبات دیگر مانند نماز آیات اذان و اقامه نیست؛ برای نماز عید به امید ثواب سه بار «اَلصَّلاة» گفته می‌شود.
نیّت — باید به قصد قربت باشد، نه ریا و نه از روی عادت. اذانی که برای غیر اعلام نماز گفته شود (مثلاً فقط برای شنواندن) اذان نماز به حساب نمی‌آید.
ترتیب — فصل‌ها به همین ترتیب گفته شود. اگر سهواً ترتیب به هم بخورد، از جایی که ترتیب به هم خورده دوباره بگوید.
عربی صحیح — الفاظ باید به عربی صحیح ادا شود. ترجمه یا لفظی که معنایش تغییر کند کافی نیست.
موالات — میان فصل‌ها، میان اذان و اقامه، و میان اقامه و نماز، فاصلهٔ طولانی که آن‌ها را از صورت یک عمل خارج کند نباشد. اگر فاصله زیاد شود اقامه (و بنا بر احتیاط مستحب اذان) تکرار شود.
ایستادن و وضو — اقامه ایستاده و با وضو گفته شود؛ احتیاط مستحب آن است که در حال راه رفتن یا بی‌وضو گفته نشود. برای اذان نیز این‌ها مستحب است.
سخن گفتن — سخن گفتن میان اذان و اقامه مکروه است، و پس از «قَدْ قَامَتِ الصَّلاة» جز دربارهٔ نماز سخن نگوید.
جماعت — اذان و اقامهٔ نماز جماعت را یک نفر (مؤذّن) می‌گوید و مأمومان تکرار نمی‌کنند. کسی که به جماعتی بپیوندد که اذان و اقامه‌اش گفته شده، آن را تکرار نمی‌کند.
شنیدن اذان دیگری — اگر کسی اذان و اقامهٔ دیگری را بشنود و فاصلهٔ زیادی نگذشته باشد، در صورت رعایت شرایط می‌تواند به همان نماز بخواند.
زنان — اذان و اقامه برای زنان نیز مستحب است؛ زن می‌تواند آهسته بگوید تا نامحرم صدایش را نشنود.
مؤذّن — مستحب است عادل و امین باشد، اوقات نماز را خوب بشناسد و با صدای بلند و خوش اذان بگوید.
نوزاد — مستحب است در روز ولادت در گوش راست نوزاد اذان و در گوش چپ او اقامه گفته شود.
مواردی که اذان ساقط می‌شود
در برخی موارد اذان نماز ساقط می‌شود و فقط اقامه گفته می‌شود. این هنگامی است که دو نماز بدون فاصله جمع خوانده شوند؛ اذان فقط برای نماز اول گفته می‌شود:
نماز عصر روز جمعه، وقتی با نماز جمعه یا ظهر جمع خوانده شود.
نماز عصر روز عرفه (۹ ذی‌الحجه)، وقتی با ظهر جمع خوانده شود.
نماز عشای شب عید قربان برای کسی که در مشعرالحرام (مزدلفه) است.
نماز عصر و عشای زن مستحاضه که باید نمازهایش را جمع بخواند.
نماز عصر و عشای کسی که نمی‌تواند از خروج بول یا غائط خودداری کند و باید نمازهایش را جمع بخواند.
قاعدهٔ کلی: هرگاه ظهر و عصر یا مغرب و عشا بدون فاصلهٔ مستحب یا نافله میان آن‌ها جمع خوانده شود، اذان نماز دوم ساقط می‌شود. اگر میان دو نماز فاصله بیندازد، برای نماز دوم نیز اذان گفته می‌شود.
مستحبات و آداب
در اذان و اقامه امور زیر مستحب است:
رو به قبله بودن، آرام ایستادن و با وضو بودن؛ در اقامه تأکید بیشتر است.
سخن نگفتن و حرکت نکردن در حال اذان و اقامه.
اذان را با صدای بلند و خوش گفتن (مرد می‌تواند انگشتان را در گوش یا دست‌ها را کنار گوش بگذارد) و اقامه را آهسته‌تر گفتن.
درنگ کوتاه میان فصل‌های اذان (ترسّل) و تند گفتن اقامه (حَدر).
فاصله انداختن میان اذان و اقامه: یک گام برداشتن، لحظه‌ای نشستن، سجده کردن، ذکر یا دعایی گفتن، سکوت کردن، یا دو رکعت نافله خواندن. در مغرب این فاصله با یک گام، سکوت کوتاه یا ذکر باشد نه نشستن طولانی.
برای شنوندهٔ اذان: تکرار هر فصل به دنبال مؤذّن (حکایت اذان) و صلوات فرستادن هنگام شنیدن نام پیامبر (ص).
خواندن دعاهای وارده برای اذان که در زیر آمده است.
دعاهای اذان — با منابع
از اهل بیت (ع) برای شنوندهٔ اذان و برای میان اذان و اقامه موارد زیر روایت شده است.
۱. تکرار به دنبال مؤذّن (حکایت اذان)
برای هر که اذان را می‌شنود مستحب است هر فصل را آهسته پس از مؤذّن تکرار کند. امام صادق (ع) فرمود: «هر که مؤذّن را بشنود و همان را بگوید که او می‌گوید، خداوند برایش مانند پاداش مؤذّن می‌نویسد.» نیز روایت شده که حکایت اذان روزی را زیاد می‌کند و سبب آمرزش است.
منبع: شیخ کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الصلاة، باب القول عند سماع الأذان؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۴۵.
۲. هنگام شنیدن شهادتین
وقتی مؤذّن «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلٰهَ اِلَّا الله» و «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله» می‌گوید، شنونده بگوید:
وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ، أَكْتَفِيْ بِهَا عَنْ كُلِّ مَنْ أَبٰى وَجَحَدَ، وَأُعِيْنُ بِهَا مَنْ أَقَرَّ وَشَهِدَ
Wa ana ash-hadu an lā ilāha illallāh, wa anna Muḥammadan Rasūlullāh; aktafī bihā ʿan kulli man abā wa jaḥad, wa uʿīnu bihā man aqarra wa shahid.
و من نیز گواهی می‌دهم که معبودی جز الله نیست و محمد فرستادهٔ خداست. با این گواهی از هر که سر باز زد و انکار کرد بی‌نیازم، و با آن هر که اقرار کرد و گواهی داد را یاری می‌کنم.
امام صادق (ع): «هر که آن را با تصدیق و امید ثواب بگوید، به شمار منکران و به شمار اقرارکنندگان پاداش دارد.» — الکافی، ج ۳، باب القول عند سماع الأذان؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۴۵.
۳. صلوات هنگام شنیدن نام پیامبر (ص)
هرگاه نام رسول خدا (ص) شنیده شود — در اذان، در اقامه، و حتی در خود نماز — صلوات بر او و خاندانش مستحب است:
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَّآلِ مُحَمَّدٍ
Allāhumma ṣalli ʿalā Muḥammadin wa Āli Muḥammad.
خدایا بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
منبع: توضیح المسائل، مسائل استحباب صلوات هنگام شنیدن نام پیامبر (آیت‌الله سیستانی، مسئلهٔ ۱۱۳۶)؛ وسائل الشیعه، ابواب ذکر، ابواب صلوات.
۴. دعا هنگام شنیدن اذان صبح
امام صادق (ع) فرمود: هر که هنگام شنیدن اذان صبح این را بگوید و مانند آن را هنگام اذان مغرب، سپس در همان روز یا شب بمیرد، توبه‌کار (تائب) مرده است:
اَللّٰهُمَّ إِنِّيْ أَسْأَلُكَ بِإِقْبَالِ نَهَارِكَ، وَإِدْبَارِ لَيْلِكَ، وَحُضُوْرِ صَلَوَاتِكَ، وَأَصْوَاتِ دُعَاتِكَ، أَنْ تَتُوْبَ عَلَيَّ، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيْمُ
Allāhumma innī as’aluka bi-iqbāli nahārik, wa idbāri laylik, wa ḥuḍūri ṣalawātik, wa aṣwāti duʿātik, an tatūba ʿalayy, innaka Antat-Tawwābur-Raḥīm.
خدایا، از تو می‌خواهم به حقّ روی آوردن روزت و پشت کردن شبت، و حضور نمازهایت و آوای دعوت‌کنندگانت، که توبه‌ام را بپذیری؛ همانا تو توبه‌پذیر مهربانی.
منبع: الکافی، ج ۳، کتاب الصلاة، باب القول عند سماع الأذان (روایت حارث بن مغیرهٔ نصری)؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۴۳؛ مفاتیح الجنان، آداب اذان.
۵. دعا هنگام شنیدن اذان مغرب
هنگام اذان مغرب همین دعا با جابه‌جا کردن واژه‌های شب و روز خوانده می‌شود:
اَللّٰهُمَّ إِنِّيْ أَسْأَلُكَ بِإِقْبَالِ لَيْلِكَ، وَإِدْبَارِ نَهَارِكَ، وَحُضُوْرِ صَلَوَاتِكَ، وَأَصْوَاتِ دُعَاتِكَ، أَنْ تَتُوْبَ عَلَيَّ، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيْمُ
Allāhumma innī as’aluka bi-iqbāli laylik, wa idbāri nahārik, wa ḥuḍūri ṣalawātik, wa aṣwāti duʿātik, an tatūba ʿalayy, innaka Antat-Tawwābur-Raḥīm.
خدایا، از تو می‌خواهم به حقّ روی آوردن شبت و پشت کردن روزت، و حضور نمازهایت و آوای دعوت‌کنندگانت، که توبه‌ام را بپذیری؛ همانا تو توبه‌پذیر مهربانی.
منبع: مانند دعای پیشین — الکافی، ج ۳؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۴۳.
۶. دعای پس از اذان
روایت شده هر که هنگام شنیدن اذان این را بگوید، آنچه خواسته به او داده می‌شود:
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْ قَلْبِيْ بَارًّا، وَرِزْقِيْ دَارًّا، وَاجْعَلْ لِيْ عِنْدَ قَبْرِ نَبِيِّكَ قَرَارًا وَمُسْتَقَرًّا
Allāhumma-jʿal qalbī bārran, wa rizqī dārran, wa-jʿal lī ʿinda qabri Nabiyyika qarāran wa mustaqarrā.
خدایا، دلم را نیکوکار و روزی‌ام را فراوان کن، و مرا در کنار قبر پیامبرت جایگاه و قرارگاهی عطا فرما.
منبع: شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب اذان و اقامه؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۴۵؛ مفاتیح الجنان، آداب اذان و اقامه.
۷. سجده میان اذان و اقامه
امام صادق (ع) فرمود: هر که میان اذان و اقامه سجده کند و در سجده این را بگوید، خداوند می‌فرماید: «ای فرشتگانم، به عزّت و جلالم سوگند، محبّت او را در دل بندگان مؤمنم و هیبت او را در دل منافقان قرار می‌دهم.»
رَبِّ سَجَدْتُ لَكَ خَاضِعًا خَاشِعًا ذَلِيْلًا
Rabbi sajadtu laka khāḍiʿan khāshiʿan dhalīlā.
پروردگارا، با فروتنی و خشوع و خواری برایت سجده کردم.
منبع: وسائل الشیعه، ج ۵، ابواب اذان و اقامه، باب ۱۱ (استحباب فاصله میان اذان و اقامه با سجده)؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱؛ مفاتیح الجنان، آداب اذان و اقامه.
منابع
شیخ کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الصلاة — ابواب آغاز اذان و اقامه، و «باب القول عند سماع الأذان».
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱ — باب اذان و اقامه.
شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج ۲ — باب اذان و اقامه؛ و مصباح المتهجّد.
شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵ — ابواب اذان و اقامه (باب‌های ۱۱، ۱۹، ۴۳، ۴۵ و دیگر باب‌ها).
شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان — آداب اذان و اقامه (در بخش تعقیبات نماز).
آیت‌الله سید علی سیستانی، توضیح المسائل — فصل اذان و اقامه، مسائل ۹۱۶ تا ۹۳۴؛ و منهاج الصالحین، ج ۱.
امام خمینی، تحریر الوسیله، ج ۱ — الأذان و الإقامة.
فصل‌های اذان و اقامه مورد اتفاق همهٔ مراجع شیعه است. احکام و آداب بالا مطابق فتاوای مشهور است؛ اگر مرجع شما در جزئیاتی فتوای دیگری دارد، به همان عمل کنید.